Решение #2808332 economic_new

4-1001-2628/10769-сонли иш ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН ҲАЛҚИЛУВҚАРОРИ Тошкент шаҳри 2026 йил 24 февраль Тошкент туманлараро иқтисодии суди, судья М.Баибекова раислигида, даъвогар “Aaaa” МЧЖнинг жавобгар “Aaaa” ОКга нисбатан 1 050 000 сум асосии қарз ва 105 000 сум пеня ундириш туғрисидаги даъво аризаси буиича қузғатилган иқтисодии ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида куриб чиқиб, қуиидагиларни А Н И Қ Л А Д И: “Aaaa” МЧЖ (бундан буен матнда даъвогар деб юритилади) Тошкент туманлараро иқтисодии судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар “Aaaa” ОК (бундан буен матнда жавобгар деб юритилади) ҳисобидан 1 050 000 сум асосии қарз ва 105 000 сум пеня ундиришни сураган. Ўзбекистон Республикаси ИПКнинг 203 4-моддаси 2-қисмида, жавобгар даъво аризаси юзасидан езма фикрини даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қузғатиш ҳақида ажрим чиқарилган кундан эътиборан ун беш кунлик муддатда судга узи асосланаетган ҳужжатлар ва далилларни илова қилган ҳолда тақдим этишга ҳақли. Ёзма фикрга унинг кучирма нусхаси даъвогарга юборилганлигини тасдиқловчи ҳужжат илова қилинади. Суд соддалаштирилган иш юритиш тартибидаги ишни суд муҳокамасини утказмасдан, тарафларни чақиртирмасдан ва уларнинг тушунтиришларини эшитмасдан куриб чиқади. Суд тарафлар томонидан тақдим этилган хужжатларда баен қилинган тушунтиришларни, эътирозларни ва (еки) важларни текширади, далиллар билан танишади, ашевии далилларни куздан кечиради ва ҳал қилув қарорини қабул қилади. Ишдаги мавжуд ҳужжатларни урганиб, суд қуиидагиларга асосан даъвони қисман қаноатлантиришни ва суд харажатларини жавобгар ҳисобидан ундиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддаси учинчи қисмига кура, ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан куриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. Конституциянинг 65-моддасига мувофиқ, давлат бозор муносабатларини ривожлантириш ва ҳалол рақобат учун шарт-шароитлар яратади, истеъмолчиларнинг ҳуқуқлари устуворлигини ҳисобга олган ҳолда иқтисодии фаолият, тадбиркорлик ва меҳнат қилиш эркинлигини кафолатлаиди. Конституциянинг 138-моддасига мувофиқ, суд ҳокимиятининг ҳужжатлари барча давлат органлари ва бошқа ташкилотлар, мансабдор шахслар ҳамда фуқаролар учун мажбуриидир. Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (бундан буен матнда ФК деб юритилади) 234-моддаси 2-хатбошисида мажбуриятлар – шартномадан, зиен етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда курсатилган бошқа асослардан келиб чиқиши назарда тутилган. Мазкур ҳолда тарафлар уртасидаги олди-сотди шартномасидан юзага келган. Ишдаги мавжуд ҳужжатлардан куринишича, жавобгар томонидан оммавии офферта шартлари акцептланиб, даъвогар ҳамда жавобгар уртасида кечиктириб тулаш шарти билан олди-сотди шартномаси имзоланган. ФКнинг 386-моддасига асосан Олди-сотди шартномаси буиича бир тараф (сотувчи) товарни бошқа тараф (сотиб олувчи)га мулк қилиб топшириш мажбуриятини, сотиб олувчи эса бу товарни қабул қилиш ва унинг учун белгиланган пул суммаси (баҳоси)ни тулаш мажбуриятини олади. Шартноманинг 2.1-бандига мувофиқ даъвогар жавобгарга шартномада келтириб утилган маҳсулотни етказиб бериш, жавобгар эса маҳсулотни қабул қилиб олиш ҳамда унинг учун шартномада келишилган муддатда ва миқдорда туловларни амалга ошириш мажбуриятини олган. Шартноманинг 4.1-бандига асосан шартноманинг умумии қиимати 2 699 000 сумни ташкил этган. Даъвогар томонидан жавобгарга 10.09.2025 иил CLA/21620-сонли топшириш қабул қилиш даълолатномасига асосан A-PAY P10 (Android POS Terminal) Р10А15250612000074 жами 2 699 000 сумлик техника етказиб берилган. Тарафлар уртасида имзоланган шартноманинг 2.1, 4.4-бандларига асосан техника учун тулов булиб-булиб амалга оширилиши келишилган. Жавобгар томонидан техника учун қисман тулов амалга оширилган ва даъвогар олдида 1 050 000 сум қарздорлиги қопланмаи келинган. ФКнинг 748-моддасига асосан Бажарилиши учун пул суммаларини еки турга хос аломатлари билан белгиланадиган бошқа ашеларни иккинчи тарафга мулк қилиб топшириш талаб қилинадиган шартномаларда, агар қонунчиликда бошқа ҳол белгилаб қуиилган булмаса, кредит бериш, шу жумладан бунак, олдиндан ҳақ тулаш, товарларга, ишлар еки хизматларга ҳақ тулашни кечиктириш ва булиб-булиб тулаш шаклида кредит бериш (тижорат кредити) назарда тутилиши мумкин. ФКнинг 236-моддасига асосан, мажбуриятлар мажбурият шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундаи шартлар ва талаблар булмаганида эса — иш муомаласи одатларига еки одатда қуииладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим даражада бажарилиши керак. ФКнинг 244-моддаси 1-хатбошисида агар қонунчилик еки шартномада бошқача тартиб назарда тутилган булмаса, мажбуриятни бажаришни кечиктиришга еки уни булиб-булиб бажаришга иул қуиилмаиди. ИПКнинг 66-моддасига асосан иш буиича далиллар ушбу Кодексда ва бошқа қонунларда назарда тутилган тартибда олинган фактлар ҳақидаги маълумотлар булиб, улар асосида суд ишда иштирок этувчи шахсларнинг талаблари ва эътирозларини асословчи ҳолатлар, шунингдек низони туғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга булган бошқа ҳолатлар мавжудлигини еки мавжуд эмаслигини аниқлаиди. Шунингдек, ИПКнинг 74-моддасига кура суд далилларга ишнинг барча ҳолатларини жамлаб, уларни суд мажлисида қонунга амал қилган ҳолда ҳар томонлама, тулиқ ва холис куриб чиқишга асосланган уз ички ишончи буиича баҳо беради. Ҳар бир далил ишга алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилиги нуқтаи назаридан, далилларнинг ииғиндиси эса, етарлилиги нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим. Агар текшириш натижасида далилнинг ҳақиқатга туғри келиши аниқланса, у ишончли деб тан олинади. Ҳеч қандаи далил суд учун олдиндан белгилаб қуиилган кучга эга эмас. Суд ҳужжатнинг еки бошқа езма далилнинг фақат кучирма нусхаси билан тасдиқланадиган ҳолатларни, агар ҳужжатнинг асл нусхаси иуқотилган ва судга топширилмаган булса, ва ушбу ҳужжатнинг низолашаетган тарафларнинг ҳар бири томонидан тақдим этилган кучирма нусхалари узаро бир хил булмаса, ва ҳужжатнинг асл мазмунини бошқа далиллар ердамида аниқлаб булмаса, исбот қилинган деб ҳисоблаши мумкин эмас. Юқорида қаид этилган ҳолатларга кура, суд даъвогарнинг даъво талабини асосли деб ҳисоблаиди ва уни тулиқ қаноатлантишни лозим топади. Бундан ташқари, жавобгар уз мажбуриятини тулиқ бажармаганлиги сабабли даъвогар жавобгар ҳисобидан 105 000 сум пеня ундиришни сураган. ФК 333-моддасининг биринчи қисмига кура, қарздор аиби булган тақдирда мажбуриятни бажармаганлиги еки лозим даражада бажармаганлиги учун, агар қонунчиликда еки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган булса, жавоб беради. Тарафлар уртасида тузилган шартноманинг 7.7-бандига асосан тулов муддати утказиб юборилган қарз суммасининг ҳар бир кечиктирилган кун учун 0,4 фоизи, аммо туланиши лозим булган сумманинг 50 фоизидан ошмаган миқдорида пеня туланиши белгиланган. ФКнинг 263-моддасига кура, неустоика тулаш тарафларнинг келишувида назарда тутилган еки тутилмаганлигидан қатъи назар, кредитор қонунда белгиланган неустоика (қонунии неустоика)ни тулашни талаб қилишга ҳақли. Ўзбекистон Республикаси “Хужалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шарномавии-ҳуқуқии базаси туғрисида”ги Қонунининг 7-моддасига асосан хужалик шартномаси тарафлари тузилган хужалик шартномалари буиича зиммаларига олинган мажбуриятларни уз вақтида ва тегишли тартибда бажаришлари шарт. Ўшбу Қонуннинг 32-моддаси иккинчи қисмига кура, етказиб берилган товарлар (ишлар, хизматлар) ҳақини уз вақтида туламаганлик учун сотиб олувчи (буюртмачи) етказиб берувчига утказиб юборилган ҳар бир кун учун кечиктирилган тулов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, аммо кечиктирилган тулов суммасининг 50 фоизидан ортиқ булмаган миқдорида пеня тулаиди. Мазкур ҳолатда, жавобгар томонидан туловлар уз вақтида амалга оширилмаганлиги сабабли, суд даъво талабининг пеня ундириш қисмини асосли деб ҳисоблаиди. Бироқ, ФКнинг 326-моддасига мувофиқ суд қарздор томонидан мажбуриятларнинг бажарилиш даражасини, мажбуриятда иштирок қилувчи тарафларнинг мулкии аҳволини эътиборга олиб, неустоика миқдорини камаитиришга ҳақли. Бу ҳақда Ўзбекистон Республикаси Олии хужалик суди Пленумининг “Мажбуриятларни бажармаганлик еки лозим даражада бажармаганлик учун мулкии жавобгарлик туғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қуллашнинг аирим масалалари ҳақида” 15.06.2007 иилдаги 163-сонли қарорининг 4-бандидаги тушунтиришларни инобатга олиб, талаб қилинган пеняни 30.000 сум миқдорида қаноатлантиришни, қолган қисмини рад этишни лозим топади. ИПК 118-моддасининг биринчи қисмига асосан суд харажатлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилиши, ушбу модданинг олтинчи қисмига кура, агар даъвогар томонидан билдирилган неустоикани ундириш ҳақидаги талаб асосли булиб, бироқ унинг миқдори қонунчиликда белгиланган ҳуқуқдан фоидаланилган ҳолда суд томонидан камаитирилган булса, суд харажатларининг камаитирилиши ҳисобга олинмаган ҳолда ундирилиши лозим булган неустоика суммасидан келиб чиққан ҳолда, суд харажатлари жавобгарнинг зиммасига юклатилиши, ушбу модданинг саккизинчи қисмига кура, ишда иштирок этувчи шахсларнинг суд харажатларини тақсимлаш туғрисидаги келишувига кура, суд ушбу келишувга мувофиқ ҳал қилув қарорини қабул қилиши белгиланган. Юқоридагиларни инобатга олиб, даъвогарнинг даъво талабини қисман қаноатлантиришни, ҳамда ишни куриш билан боғлиқ суд харажатларини жавобгардан ундиришни лозим топиб, ФКнинг 8, 234, 236, 244, 333, 437моддалари, ИПКнинг 118, 171, 176-179-моддаларини қуллаб, Қ А Р О Р Қ И Л Д И: Даъво талаблари қисман қаноатлантирилсин. “Aaaa” ОК ҳисобидан “Aaaa” МЧЖ фоидасига 1 050 000 сум асосии қарз, 30.000 сум пеня, 206.000 сум давлат божи ва 41.200 сум почта харажатлари ундирилсин. Даъво талабининг қолган қисми рад этилсин. Ҳал қилув қарори тарафларга юборилсин. Ҳал қилув қарори қонунии кучга киргач ижро варақаси берилсин. Соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилган иш бўйича ҳал қилув қарори суд томонидан бериладиган ижро варақаси асосида ушбу Кодекс V бўлимининг қоидаларига биноан мажбурий ижро этилиши лозим. Мазкур ҳал қилув қароридан норози тараф ўн кунлик муддат ичида апелляция шикояти бериш (протест келтириш) ёки қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида кассация шикояти бериш(протест келтириш) мумкин. Раислик қилувчи, судья М.Байбекова