Решение #2822939 economic_new

4-****-****8/****-сонли иш Биринчи инстанция судида ишни кўрган судьяЗ.Юсупов Кассацияинстанциясисудида маърузачи судьяА.Қодиров ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ КАССАЦИЯИНСТАНЦИЯСИНИНГ Қ АРОРИ Қарши шаҳри ****6йил13 январь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг судьяси **** раислигида, судьялар****ваА.Қодировданиборат ҳайъат таркибда, **** котиблигида, “ shk nt- gr Kl st r” масъулияти чекланган жамияти вакили Ш.Ҳайдаров (ишончнома асосида), Касби туман Фермерлар кенгаши вакили **** (ишончнома асосида), “J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалиги вакилииштирокисиз, Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил 28 октябрдаги ҳал қилув қарорига нисбатан “ shk nt- gr Kl st r” масъулияти чекланган жамияти томонидан келтирилган кассация шикоятини вилоят суди биносининг суд **** залида очиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: “ shk nt- gr kl st r” масъулияти чекланган жамияти (бундан буён матнда – даъвогар деб юритилади) судга даъво ариза билан мурожаат қилиб, жавобгар “J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалиги (бундан буён матнда – жавобгар деб юритилади) ҳисобидан45 **** ****сўм асосий қарзни ундиришни сўраган. Шунингдек, Касби туман Фермерлар кенгаши (бундан буён матнда – кенгаш деб юритилади) жавобгар “J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалиги манфаатида судга қарши даъво ариза **** қилиб, “ shk nt- gr kl st r” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан92 **** ****сўм жарима ундиришни сўраган. Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил 28 октябрдаги ҳал қилув қарори билан даъвогарнинг даъво талаби тўлиқ қаноатлантирилиб, жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига45 **** ****сўм асосий қарз, **** сўм почта **** ундирилиб, жавобгарнинг қарши даъво талабиҳамқисман қаноатлантирилиб, даъвогар ҳисобидан жавобгар фойдасига 45 **** ****сўм жарима, **** сўм почта **** ундириш белгиланиб, даъвонинг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Суд **** тарафлар ўртасида ****, жавобгар ҳисобидан**** ****сўм, даъвогар ҳисобидан****сўм давлат божи республика бюджетига ундирилган. Мазкур ҳал қилув қарордан норози бўлиб, даъвогар кассация тартибида шикоят билан мурожаат қилиб, унда ҳал қилув қарорини қисман бекор қилиш сўралган. Бунга асос қилиб кассация шикоятида тарафлар ўртасида **** йилда тузилган фьючерс шартномаси биржа **** комиссияси томонидан икки 2 томоннинг хоҳишига асосланиб бекор қилинганлиги, бу ҳолат биржа **** комиссияси томонидан **** этилган жавоб хати билан тасдиқланишлиги, бекор қилинган шартномага асосан жарима қўлланилиши мумкин эмаслигитўғрисидаги **** келтирилган. Суд ****муҳокамасидаиштирок этгандаъвогар вакили кассация шикоятида келтирилган **** қўллаб-қувватлаб, Кенгаш томонидан жавобгар манфаатида келтирилган қарши даъво аризаси биринчи инстанция суди томонидан ишдаги мавжуд далилларга баҳо берилмасдан қисман қаноатлантириш тўғрисида **** тўхтамга келинганлигини, тарафлар ўртасида шартнома бекор қилинганлигинитаъкидлаб, шикоятни қаноатлантириб ҳал қилув қарорининг қарши даъво аризасини қаноатлантириш қисмини тўлиқ бекор қилишни сўради. Суд **** иштирок этган Кенгаш вакили тарафлар ўртасида расмийлаштирилган шартнома бекор қилинмаганлигини, шартнома суд орқали бекор қилиниши лозимлигини, шартномани бекор қилиш таклифи жавобгар томонидан билдирилмаганлигини, бундай келишув мавжуд эмаслигини маълум қилиб, суддан кассация шикоятини қаноатлантиришни рад этиб, биринчи инстанция суди томонидан қабул қилинган ҳал қилув қарорини ўз кучида қолдиришни сўради. Суд **** **** ва жойи **** тегишли тартибда хабардор қилинган жавобгар иштирок этмади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бунданбуёнматнда – ИПКдеб юритилади)нинг ****-модда ига асосансудлов ҳайъатиишни жавобгар иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топди. Судлов ҳайъати ишда иштирок этган тарафлар вакилининг тушунтиришларини тинглаб, иш материалларини кассация шикоятидаги **** асосида ўрганиб, муҳокама қилиб, қуйидагиларга кўра кассация шикоятини қаноатлантириб, ҳал қилув қарорини ўзгартиришни лозим топди. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади)нинг ****-моддасида **** – фуқаролик ҳуқуқий муносабати бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи: мол-мулкни топшириш, ишни ****, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини **** **** бўлади, кредитор эса – қарздордан ўзининг **** **** талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади.**** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқиши белгиланган. Иш ҳужжатларига кўра, “ shk nt- gr kl st r” масъулияти чекланган жамияти “J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалигига**** йил июнь ойида (1 кг ****,****дан) **** кг (ҚҚС билан) **** сўмлик “Порлоқ-4” навли уруғлик учун пахта чигитиниетказиб берган. Уруғлик чигит маҳсулотини етказиб бериш бўйича тарафлар ўртасида шартнома имзоланмаган. Уруғлик учун пахта чигитини етказиб берилганлиги бўйича тарафлар ўртасида**** йил 10 июнда 17-сонлиэлектрон ****-фактура имзоланган. 3 Мазкур етказиб берилган уруғлик чигит **** учун жавобгар томонидан тўловлар амалга оширилмаган. Даъвогар томонидан қарздорликни бартараф этиш ********йил 4 сентябрдажавобгарга талабнома юборилган. Бироқ, талабнома оқибатсиз қолдирилган. ФК ****-моддасида **** **** шартларига ва қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса - иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** кераклиги белгиланган. ФК ****-моддасида агар **** **** муддати кўрсатилмаган ёки талаб қилиб олиш пайти билан белгилаб қўйилган бўлса, кредитор ҳар қачон ижрони талаб қилишга, қарздор эса – ижрони ҳар қачон амалга оширишга **** бўлади.**** дарҳол **** вазифаси қонун, шартнома ёки **** моҳиятидан англашилмаса, қарздор бундай **** кредитор талаб қилган кундан бошлаб етти кунлик муддат ичида **** шартлиги белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “Хўжалик шартномаларини тузиш, ўзгартириш ва бекор қилишни тартибга солувчи фуқаролик қонун ҳужжатлари нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида” **** йил 18 декабрдаги ****-сонли қарори саккизинчи бандининг еттинчи хатбошида агар тарафларнинг шартномавий ҳуқуқий муносабатларга киришганлиги ёзма ёки бошқа далиллар билан тасдиқланса, шартноманинг мавжуд эмаслиги даъвогарнинг етказиб берилган товарлар, **** ишлар, кўрсатилган хизматлар қийматини ундириш **** талабларини қаноатлантиришни рад этиш учун асос бўла олмайди.Агар қонунда ёки тарафларнинг келишувида битимнинг оддий ёзма шаклига риоя қилмаслик унинг **** эмаслигига олиб келиши тўғридан-тўғри кўрсатилган бўлса, ушбу қоида қўлланилмаслиги тўғрисида тушунтиришлар берилган. Даъвогар томонидан “J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалигига****кг (ҚҚС билан)**** сўмлик “Порлоқ-4” навлиуруғлик учун пахта чигити етказиб берилганлиги товар-транспорт юк хати, электрон ****-фактура, етказиб берилган маҳсулот учун қисман тўлов амалга оширилганлиги билан тасдиқланган. Мазкур ҳолатда биринчи инстанция суди томонидан даъвогарнингдастлабкидаъво талаби тўлиқ қаноатлантирилиб асосли хулосага келинган. Судлов ҳайъати юқорида қайд этилган ҳолатларга ҳамда моддий ҳуқуқ нормаларининг талабларига асосланиб, биринчи инстанция суди томонидан дастлабки даъво талабини қаноатлантириш тўғрисида асосли хулосага келинган деб ҳисоблайди. Шунингдек, тарафлар ўртасида“Пахта хом-ашёсини харид қилиш тўғрисида” **** йил 30 январда****-сонли биржа орқали электрон фъючерс шартномаситузилган. Мазкур шартноманинг2.1-бандига кўра, жавобгар - “Сотувчи”(1 кг**** сўмдан)73 ****кг пахта хом ашёсини етказиб бериши, даъвогар - “Сотиб 4 олувчи” эса маҳсулотни қабул қилиши ва уни **** тўлаш **** зиммасига олган. Шартноманинг умумий қиймати**** ********сўмнисўмни ташкил этади. Шартноманинг 3.5-бандида етказиб беришни ташкил қилиш учун “Сотувчи” етказиб бериш муддати ичида сотиб олувчи товарларни етказиб бериш куни кўрсатилган ҳолда етказиб беришга тайёрлиги тўғрисида хабарнома юбориши қайд этилган. Шу сабабли жавобгар даъвогарга **** йил5 сунтябрьсанасида билдириш хати билан мурожаат қилиб, унда етиштирилган пахта хом ашёсини қабул қилиб олишни сўраган, бироқ даъвогар томонидан билдириш хати оқибатсиз қолдирилган. Шартноманинг 5.8-бандида “Сотувчи” ёки “Сотиб олувчи” товарларни тўлаш ва маҳсулотни танлаш бўйича ўз **** **** ****: **** **** томонинг закалат пуллари жабрланувчи фойдасига жарима сифатида ушлаб қолинади; тузилган фьючерс шартномаси шартлари асоссиз ****, биржа битими бўйича шарт-нома қийматининг **** қисмининг ўн фоизи миқдорида жарима қўлланилиши қайд этилган. Шу сабабли жавобгар судга қарши даъво ариза билан мурожаат қилиб, даъвогар ҳисобидан92 ******** сўм миқдорда жарима ундиришни сўраган. Мазкур ҳолатда, биринчи инстанция суди томонидан қарши даъво талаби асосли деб ҳисобланиб, даъвогар ҳисобидан жавобгар фойдасига 45**** ****сўм жарима ундирилиб **** хулосага келинган. Чунки,“Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 12-моддасининг биринчи қисмида тўловга қобилиятсизлик тартибтаомиллари қўлланилаётганда барча кредиторларнинг манфаатларини кредиторлар йиғилиши ёки кредиторлар қўмитаси ҳимоя қилади.Суд қарздорга нисбатан тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатиш **** аризани иш юритишга қабул қилиб олган кундан эътиборан кредиторлар қарздорга ўз талабларини якка тартибда қаноатлантириш **** мурожаат қилишга **** эмаслиги белгиланган. Шу билан биргаИПК ****-моддаси биринчи қисмининг 9-бандида жавобгарга нисбатан тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатилган бўлса ва жавобгарга нисбатан **** этилган талаб қонунга кўра тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш доирасида кўрилиши лозим бўлса, даъво аризани кўрмасдан қолдиришга асос бўлиши белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг “Иқтисодий судлар томонидан “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида” **** йил 23 июндаги 13-сонли қарорининг 11-бандида қонун 12-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, тўловга қобилиятсизлик тартиб-таомиллари қўлланилаётганда барча кредиторларнинг манфаатларини кредиторлар йиғилиши ёки кредиторлар қўмитаси ҳимоя қилади ва суд қарздорга нисбатан тўловгақобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатиш **** аризани иш юритишга қабул қилиб олган кундан эътиборан кредиторлар қарздорга ўз талабларини 5 якка тартибда қаноатлантириш **** мурожаат қилишга **** эмас, бундан мулк ҳуқуқини эътироф этиш, маънавий зиённи компенсация қилиш, молмулкни бошқа шахснинг қонунсиз эгалигидан талаб қилиб олиш, асоссиз орттирилган бойликни қайтариш, битимларни **** эмас деб топиш ва уларнинг **** эмаслиги оқибатларини қўллаш, ҳуқуқий таъсир чоралари қўллаш тўғрисидаги талаблар, шунингдек жорий тўловлар бўйича талаблар мустасно.Агар тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилгандан кейин қарздордан тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатиш **** ариза берилгунга қадар вужудга келган қарзни ундириш **** кредиторнинг даъво аризаси (суд буйруғи бериш **** ариза) судга келиб тушса, ИПК ****моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан даъво аризаси (ариза)ни иш юритишга қабул қилиш рад этилади.Агар кўрсатилган ҳолатлар даъво аризаси иш юритишга қабул қилингандан кейин аниқланса, ИПК ****-моддасининг 9-бандига асосан даъво аризаси кўрмасдан қолдирилади.Ушбу қоида қарздорликни ундириш тўғрисида биринчи инстанция судида ишни кўриш жараёнида жавобгарга нисбатан тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатиш **** ариза судга берилган ва у суд томонидан иш юритишга қабул қилинган ҳолатга ҳам қўлланилиши тўғрисида тушунтиришлар берилган. Аниқланишича, Қарши туманлараро иқтисодий судининг **** йил 18 августдаги ****-сонли **** билан “ shk nt- gr Kl st r” масъулияти чекланган жамиятига нисбатан тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатилиб, кузатув тартиб-таомили жорий этилган. Биринчи инстанция суди томонидан ҳал қилув қарори қабул қилинган **** даъвогарга нисбатан кузатув тартиб-таомили давом этаётган бўлса-да, биринчи инстанция суди томонидан жавобгарнинг қарши даъво аризасини қисман қаноатлантириб,процессуал хатоликка йўл қўйилган. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига асосан суд ишни кассация тартибида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлигини ва асослигини текширади.Суд янги далилларни текшириш ва янги фактларни аниқлаш мумкин. ИПК ****-моддаси биринчи қисмининг тўртинчи бандида кассация инстанцияси суди кассация шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини тўлиқ ёки қисман бекор қилишга ва иш юритишни тугатишга ёхуд даъвони тўлиқ ёки қисман кўрмасдан қолдиришга **** белгиланган. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмида иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги; суд аниқланган деб ҳисобланган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлиги; ҳал қилув қарорида баён қилинган хулосаларнинг иш ҳолатларига мувофиқ эмаслиги; моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ёхуд нотўғри қўлланилганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлиши белгиланган. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмида суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилиши белгиланган. 6 Ўзбекистон Республикаси “Давлат божи тўғрисида”ги Қонунининг 9моддаси биринчи қисмининг ўн саккизинчи бандида Ўзбекистон фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши, **** Республикаси, вилоятлар ва туманлар фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгашлари – фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгаларининг манфаатларини кўзлаб қилинган даъволар юзасидан иқтисодий судларда давлат божини тўлашдан озод қилинганлиги белгиланган. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари фаолиятини янада ривожлантириш бўйича ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида” **** йил 10 октябрдаги ПҚ-****-сонли қарори 3-бандининг 6-хат бошида фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари манфаатларини кўзлаб судга давлат божи тўламасдан даъво аризалари, давлат ва хўжалик бошқаруви органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг қарорлари, уларнинг мансабдор шахслари хаттиҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоятлар **** этиш.Бунда даъво аризасини қаноатлантириш рад этилганда манфаати кўзлаб даъво аризаси киритилган фермер, деҳқон хўжаликлари, томорқа ер эгаларидан давлат божи ундирилмаслиги белгиланган. Судлов ҳайъати юқорида қайд этилган ҳолатларга ҳамда процессуал қонун нормаларининг талабларига асосланиб, даъвогарнинг кассация шикоятини тўлиқ қаноатлантиришни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартиришни, ҳал қилув қарорининг “Қарши даъво талабини қисман қаноатлантириш, даъвогар “ shk nt- gr Kl st r” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан жавобгар“J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалигиҳисобига45 **** ****сўм жарима, **** сўм почта ****, шунингдек республика бюджетига****сўм давлат божи ундирув” қисмларини бекор қилишни, Касби туман фермерлар кенгашининг“J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалигиманфаатида берган қарши даъво аризасини кўрмасдан қолдириш тўғрисида янги қарор қабул қилишни, жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига **** сўм почта **** ундиришни, ҳал қилув қарорининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришни, иш биринчи инстанция ва кассация инстанцияси судларида кўрилганлиги сабабли давлат божларини жавобгар зиммасига юклашни, Касби туман фермерлар кенгаши томонидан жавобгар манфаатида қарши даъво киритилганлигини инобатга олиб, жавобгардан давлат божларини ундирмасликни, Касби туманлараро иқтисодий суди томонидан **** йил 1 декабрда берилган ижро **** бекор қилиш ҳамда янги ижро **** беришни лозим топди. Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****, ****, ****-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л а д и: “ shk nt- gr Kl st r” масъулияти чекланган жамияти томонидан келтирилган кассация шикояти тўлиқ қаноатлантирилсин. Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил 28 октябрдаги ҳал қилув қарори ўзгартирилсин. 7 Ҳал қилув қарорининг “Қарши даъво талабини қисман қаноатлантириш, даъвогар“ shk nt- gr Kl st r” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан жавобгар“J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалигиҳисобига45 **** ****сўм жарима, **** сўм почта ****, шунингдек республика бюджетига****сўм давлат божи ундирув” ҳамда “дастлабки даъво тўлиқ ва қарши даъво қисман қаноатлантирилганлиги ўзаро ҳисобга олиш натижасида якуний ундириладиган суммалар тенг бўлганлиги сабабли ушбу суммаларни ундириш бўйича ижро **** берилмасин” қисмларибекор қилинсин. Касби туман фермерлар кенгашининг жавобгар“J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ”фермер хўжалиги манфаатида берган қарши даъво аризаси юзасидан янги қарор қабул қилинсин. Касби туман фермерлар кенгашининг жавобгар“J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ”фермер хўжалиги манфаатида берган қарши даъво аризаси кўрмасдан қолдирилсин. “J ’ Y V K M LIDDIN S KI VI ” фермер хўжалиги ҳисобидан “ shk nt- gr Kl st r” масъулияти чекланган жамияти фойдасига **** сўм почта **** ундирилсин. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилсин. Иш биринчи инстанция ва кассация инстанцияси судларида кўрилганлиги сабабли давлат божлари жавобгар зиммасига юклатилсин. Касби туман фермерлар кенгаши томонидан жавобгар манфаатида қарши даъво киритилганлиги сабабли жавобгардан давлат божлари ундирмаслиги инобатга олинсин. Касби туманлараро иқтисодий суди томонидан “ shk nt- gr Kl st r” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан республика бюджетига ****сўм ундириш ******** йил 1 декабрда берилган ижро **** бекор қилинсин. Мазкур қарор асосида ижро ****лариберилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Мазкур қарор устидан биринчи инстанция суди орқали вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиш (протест келтириш) мумкин. раисликқилувчи **** ҳайъат аъзолари **** А.Қодиров