Решение #2825715 economic_new

4-1801-2503/10095-сонли иқтисодий иш ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН ҲАЛ ҚИЛУВ ҚАРОРИ Қарши шаҳри 2026 йил 7 январь Қарши туманлараро иқтисодий суди судьяси А.Муқумова раислигида, М.Хушнаеванинг котиблигида Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Қашқадарё вилоят ҳудудий бошқармасининг даъвогар “ХХХХ” МЧЖ манфаатида жавобгар «ХХХХ” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан 8 079 376 сўм асосий қарз ва 2 423 812,5 сўм пеня ундириш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича ишни тарафлардан даъвогар вакили: хххх (ишончнома асосида) иштирокида, суд биносида очиқ суд мажлисида кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Қашқадарё вилоят ҳудудий бошқармаси (бундан буён матнда Палата деб юритилади) даъвогар “ХХХХ” МЧЖ (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар «ХХХХ” масъулияти чекланган жамияти (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) ҳисобидан 8 079 376 сўм асосий қарз ва 2 423 812,5 сўм пеня ундиришни сўраган. Суд муҳокамасида иштирок этган даъвогар вакили жавобгар томонидан қарздорлик бўйича тўлов амалга оширилмаганлигини маълум қилиб, даъво талабларини тўлиқ қаноатлантиришни сўради. Палата ва жавобгар ишни кўриш вақти ва жойи тўғрисида тегишли равишда хабардор қилинган бўлса-да, суд мажлисига келмади. Мазкур ҳолатда суд Ўзбекистон Республикаси иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда – ИПК деб юритилади)нинг 128, 170-моддаларига асосан ишни Палата ва жавобгар вакилининг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топди. Суд ишда иштирок этган тараф вакилининг тушунтиришларини эшитиб, даъво аризасида келтирилган ҳолатларни иш ҳужжатлари билан бирга муҳокама қилиб, ҳуқуқий баҳо бериб, қуйидаги асосларга кўра, даъво талабларини қисман қаноатлантиришни лозим топади. Иш ҳужжатларига кўра, тарафлар ўртасида 2024 йил 31 майдаги уруғлик чигит етказиб бериш тўғрисидаги шартнома тузилган бўлиб, мазкур шартнома шартларига кўра, даъвогар “Сотувчи” жавобгар “Харидор”га шартноманинг 1.3-бандида кўрсатилган нави, авлоди ва бошқа турлари бўйича сифат сертификатига эга бўлган (тукли ва туксиз) уруғлик чигитларини етказиб бериш мажбуриятини, “Харидор” эса уруғликни қабул қилиб олиш ва унинг ҳақини тўлаш мажбуриятини олган. Шартноманинг 3.2-бандида, "Харидор" ушбу шартнома томонлар ўртасида имзоланган кундан бошлаб 10 кун муддатда ушбу шартноманинг 1.3-бандида белгиланган миқдордан келиб чиққан холда шартномада белгиланган умумий сумманинг 100 фоизини олдиндан "Сотувчи"нинг ҳисоб рақамига ўтказиб беришига келишилган. Ушбу шартномага кўра даъвогар томонидан жавобгарга иш ҳужжатларидаги ҳисобварақ-фактуралар билан жами 8 079 376,03 сўмлик маҳсулот етказиб берилган бўлса-да, жавобгар томонидан шартнома мажбуриятлари лозим даражада бажарилмасдан олинган уруғлик чигити учун тўловлар амалга оширилмаган. Даъвогарнинг қарздорликни ихтиёрий тўлаб бериш ҳақидаги талабномаси жавобгар томонидан оқибатсиз қолдирилган. Натижада ушбу низо келиб чиқиб, Палата даъвогар манфаатида қарздорликни ундириш ҳақида судга мурожаат қилган. Даъво талаблари асослидир. Чунки, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 55-моддасига асосан, ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади. Ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг (кейинги ўринда ФК) 8, 234-моддаларига кўра мажбуриятлар шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. ФКнинг 236-моддасида мажбуриятлар мажбурият шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим даражада бажарилиши, 237-моддасида мажбуриятларни бажаришдан бир томонлама бош тортишга йўл қўйилмаслиги, 333-моддасида эса қарздор айби бўлган тақдирда мажбуриятни бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги учун, агар қонунчиликда ёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, жавоб бериши белгиланган. ФКнинг 437-моддасига мувофиқ маҳсулот етказиб бериш шартномасига мувофиқ тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланаётган маҳсулот етказиб берувчи сотувчи шартлашилган муддатда ёки муддатларда ўзи ишлаб чиқарадиган ёхуд сотиб оладиган товарларни сотиб олувчига тадбиркорлик фаолиятида фойдаланиш учун ёки шахсий, оилавий мақсадларда, рўзғорда ва шунга ўхшаш бошқа мақсадларда фойдаланиш билан боғлиқ бўлмаган бошқа мақсадларда фойдаланиш учун топшириш, сотиб олувчи эса товарларни қабул қилиш ва уларнинг ҳақини тўлаш мажбуриятини олади. Мазкур ҳолатда жавобгар томонидан шартнома шартларига риоя қилинмасдан, 2024 йил 31 май кунида тарафлар ўртасида тасдиқланган ҳисобварақ-фактурага асосан олинган уруғлик буғдой қиймати бугунги кунга қадар тўлиқ тўлаб берилмаган. Даъво аризасида келтирилган асосий қарздорлик тарафлар ўртасида расмийлаштирилган ҳисобварақ-фактуралар ва ишдаги мавжуд далиллар билан ҳам ўз тасдиғини топган. Шу боисдан суд, даъвогарнинг 8 079 376 сўм асосий қарз ундириш ҳақидаги даъво талабини тўлиқ қаноатлантиришни лозим топади. Бундан ташқари, даъвогар шартноманинг 5.2-бандига асосан жавобгар ҳисобидан 2 423 812,5 сўм пеня ундиришни ҳам сўраган. Тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 5.2-бандига кўра, якуний хисоб-китобга кўра хақиқатда етказиб берилган уруғлик чигит қиймати ва олдиндан тўлов суммаси ўртасидаги тафовут аниқланганда, қарздорлик шартноманинг 3.2-бандида кўрсатилган муддатда тўлаб берилмаган тақдирда "Харидор" томонидан ҳар бир кечиктирилган кун учун 0,4 фоизи микдорида, бироқ шартнома умумий суммасининг 30 фоизидан ошмаган миқдорда пеня тўланиши белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Олий (хўжалик) суди Пленумининг 2007 йил 15 июндаги “Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида”ги 163-сонли Қарорининг 1-бандида судлар неустойкани ундириш тўғрисидаги даъволарни ҳал қилишда неустойка миқдорининг қонун талабларига мувофиқ ҳисобланганлиги, унинг асослилиги, мажбурият бузилиши оқибатларига мутаносиблиги каби ҳолатларни ҳар томонлама ва чуқур муҳокама қилиб, талаб қилинган неустойканинг адолатли миқдорини белгилашлари шартлиги, 4-бандида ФКнинг 326-моддасига мувофиқ суд қарздор томонидан мажбуриятларнинг бажарилиш даражасини, мажбуриятда иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ҳақли эканлиги белгиланган. Бинобарин, жавобгар томонидан тўловларни амалга ошириш борасидаги мажбуриятлар кечиктирилганлиги ҳолатида даъвогар томонидан пеня миқдори асосли ҳисобланган бўлсада, суд талаб қилинган пеня миқдорини мажбурият бузилиши оқибатларига мутаносиб тарзда 360 000 сўмга қадар камайтиришни, пенянинг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этишни лозим топди. ИПКнинг 66-моддасига асосан иш бўйича далиллар ушбу Кодексда ва бошқа қонунларда назарда тутилган тартибда олинган фактлар ҳақидаги маълумотлар бўлиб, улар асосида суд ишда иштирок этувчи шахсларнинг талаблари ва эътирозларини асословчи ҳолатлар, шунингдек низони тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўлган бошқа ҳолатлар мавжудлиги ёки мавжуд эмаслигини аниқлайди. Бундай маълумотлар ёзма, ашёвий ва рақамли далиллар, гувоҳларнинг кўрсатувлари, ишда иштирок этувчи шахсларнинг тушунтиришлари билан аниқланади. Шунингдек, ИПКнинг 74-моддасига кўра суд далилларга ишнинг барча ҳолатларини жамлаб, уларни суд мажлисида қонунга амал қилган ҳолда ҳар томонлама, тўлиқ ва холис кўриб чиқишга асосланган ўз ички ишончи бўйича баҳо беради. Ҳар бир далил ишга алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилиги нуқтаи назаридан, далилларнинг йиғиндиси эса, етарлилиги нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим. Агар текшириш натижасида далилнинг ҳақиқатга тўғри келиши аниқланса, у ишончли деб тан олинади. ИПК 118-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суд харажатлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилиши лозим. Ушбу модданинг олтинчи қисмига мувофиқ, агар даъвогар томонидан билдирилган неустойкани ундириш ҳақидаги талаб асосли бўлиб, бироқ унинг миқдори қонун ҳужжатларида белгиланган ҳуқуқдан фойдаланилган ҳолда суд томонидан камайтирилган бўлса, суд харажатларининг камайтирилиши ҳисобга олинмаган ҳолда ундирилиши лозим бўлган неустойка суммасидан келиб чиққан ҳолда, суд харажатлари жавобгарнинг зиммасига юклатилиши лозим. “Давлат божи тўғрисида”ги Қонунга кўра иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи тўланиши керак. Юқорида қайд этилганларга кўра, суд даъво талабларини қисман қаноатлантиришни, жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига 8 079 376 сўм асосий қарз, 360 000 сўм пеня ва олдиндан тўланган 41 200 сўм почта харажати, Республика бюджетига 412 000 сўм давлат божи ундиришни, даъвонинг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этишни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 66,74, 118, 128, 170, 179, 186, 192-моддаларини қўллаб, суд қарор қилди: даъво талаблари қисман қаноатлантирилсин. Жавобгар «ХХХХ” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан: - даъвогар “ХХХХ” МЧЖ фойдасига 8 079 376 сўм асосий қарз, 360 000 сўм пеня ва 41 200 сўм почта харажати; - республика бюджетига 412 000 сўм давлат божи ундирилсин. Даъвонинг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилсин. Мазкур ҳал қилув қарори устидан у қабул қилинган кундан эътиборан бир ой ичида шу суд орқали Қашқадарё вилоят судининг Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига апелляция тартибида ёки қонуний кучга кирган ва апелляция тартибида кўрилмаган ҳал қилув қарори устидан у қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида кассация тартибида шикоят берилиши (протест келтирилиши) мумкин. Судья А.Муқумова