Решение #2825735 economic_new

****-сонлииқтисодийиш Биринчи инстанция судида ишни кўрган судья –**** Апелляцияинстанцияси судида маърузачи судья –**** Тафтиш инстанцияси судида маърузачи судья – **** **** БУХОРО ВИЛОЯТ СУДИНИНГ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ ТАФТИШ ИНСТАНЦИЯСИ СУДИНИНГ ҚАРОРИ ****6йил7 январь Бухоро вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатитафтиш инстанцияси**** раислигида, ҳайъат аъзолари судьяларО.ҚўлдошовваШ.Ҳамидовданиборат таркибда, судья катта ёрдамчиси **** котиблигида,Бухоро вилоят ****бўлим прокурори **** прокурорлигида, “E’tib r” масъулияти чекланган жамиятивакили Дж.Хожиев (ишончномаасосида),Бухоро вилоят Маданий мерос бошқармасивакили ****(**** йил 5 январдаги 02-****/08-сонли ишончнома) иштирокида, Давлат мулкидан самарали фойдаланиш маркази Бухоро вилоят ҳудудий бошқармасинингжавобгар“E’tib r” масъулияти чекланган жамиятиганисбатандаъво аризаси бўйичаБухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 8 сентябрдаги ҳал қилув қарори ваБухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг**** йил 20 ноябрдаги қарориганисбатан жавобгар “E’tib r” масъулияти чекланган жамияти томонидан берилган тафтиш тартибидаги шикоятни иқтисодий иш ҳужжатлари биланбирга Бухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати биносида биносида ўтказилган очиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни аниқлади: Давлат мулкидан самарали фойдаланиш маркази Бухоро вилоят ҳудудий бошқармаси (бундан буёнматнда даъвогар деб юритилади) судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб,“E’tib r” масъулияти чекланган жамияти (бундан буёнматнда жавобгар деб юритилади)дан ******** сўм ижара тўлови, **** сўм пеня, **** сўм давлат мулкидан фойдаланганлик учун **** ундиришнисўраган. Суднинг **** йил 27 августдаги **** билан ишга низонинг прдеметига нисбатан **** талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида Бухоро вилоят Маданий мерос бошқармаси жалб қилинган. Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 8 сентябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризаси қисман қаноатлантирилиб, қисман даъво муддати қўлланилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига ****,**** ижара тўлови, ****.**** пеня, **** йилнинг 1 январидан **** йил 15 декабрь кунига қадар бўлган давр учун **** сўм давлат мулкидан фойдаланганлик учун **** ундириш белгиланган. 1 Жавобгар ҳал қилув қарори устидан апелляция шикояти берган. Бухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанцияси судининг **** йил 20 ноябрдаги қарори билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгартирилган,жавобгарнингдаъво муддатини қўллаш тўғрисидаги илтимосномасини қаноатлантиш рад этилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига****,**** ижара тўлови ундиришқисми******** сўмгаўзгартирилган.Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган.Суд **** қайта ****. Мазкур суд ҳужжатлари устидан жавобгар томонидан берилган тафтиш тартибидаги шикоятида суд ҳужжатларидан норозилигини, қуйи суд инстанциялари томонидан қарор қабул қилишда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари нотўғриқўлланилганлиги, низоли ҳолат бўйича судлар томонидан “****” АТББухоро **** филиалининг экспертиза хулосаси инобатга олинмаганлигибаён қилиниб, биринчи инстанциясудининг **** йил 8 сентябрдаги ҳал қилув қарори ваапелляция инстанциясининг**** йил 20 ноябрдаги қарорини бекор қилиб,даъвони қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида янги қарор қабул қилишсўралган. Суд **** иштирок этган жавобгар вакили тафтиш тартибидаги шикоятда келтирилган **** қувватлаб, суд ҳужжатларидан норозилигини, суд ҳужжатлари қабул қилинишида жавобгар томонидан обьектга қилинган **** инобатга олинмаганлигини, низоли ҳолат бўйича экспертиза хулосаси мавжудлигини, тарафлар ўртасида **** йилда шартномавий муносабат бошланганлигини, фуқаролик қонунчилигига кўра шартнома муддати тугаган бўлса-да, бироқ тарафлар ўртасида шартномавий муносабат давом этаётган бўлса тўлов шартнома муддати давридаги ставка билан ҳисобланиши лозимлигини, даъвогар **** йил ставкаси билан тўловни нотўғри ҳисоблаганлигини, жавобгарнинг балансда **** **** пул маблағлари борлигини,бугунги кунда жавобгарнинг балансда **** ****,**** пул маблағи мавжудлигини, шартномада мазкур ҳолатда ортиқча тўланган маблағнинг жавобгарга қайтарилиши тартиби белгиланмаганлигини,обьект бўйича солиштирма далолатноманинг сўнггиси **** йилда қилинганлигини таъкидлаб,тафтиш тартибидаги шикоятни қаноатлантиришни, суд ҳужжатларини бекор қилиб,даъво аризасини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида янги қарор қабул қилишни сўради. Суд **** иштирок этганучинчи шахс вакили тарафлар ўртасида тузилган ижара шартномаси амал қилиш муддати2**** йил 30 ноябрда тугаганлигини, жавобгар ижарага олинган объектга **** сўм **** қилганлигини,жавобгарнинг балансда **** бугунги кунда ****,**** пул маблағлари мавжудлигини маълум қилиб, иш бўйича қонуний қарор қабул қилишни сўради. Суд **** иштирок этган прокурор жавобгарнинг тафтиш тартибидаги шикоятигақўшилмасдан, даъво асосли киритилганлигини,апелляция инстанцияси суди томониданқонуний қарор қабул қилинганлигини таъкидлаб, жавобгарнинг тафтиш тартибидаги шикоятини қаноатлантиришни рад этишни ваапелляция инстанцияси судиқарориниўзгаришсиз қолдириш тўғрисида фикр билдирди. 2 Суд **** **** ва жойи **** тегишли тартибда хабардор қилингандаъвогарвакили иштироки таъминланмади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, тафтиш инстанцияси судининг суд **** суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган, тафтиш тартибидаги шикоятини (протестни) берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди.Шусабаблисудлов ҳайъати ишдаги мавжуд далиллар етарли эканлиги боис ишни мазкур шахс вакиллари иштирокисиз, мавжуд ҳужжатларга асосан кўриб чиқишни лозим топади. Судлов ҳайъати иш ҳужжатларини ўрганиб чиқиб,иш юзасидан маърузачи судьянинг маърузаси ваишда иштирок этувчи шахсларвакилларининг тушунтиришлариниҳамда прокурорнинг фикриниэшитиб,қуйидагиларгаасосанжавобгарнинг тафтиш тартибидаги шикоятини қаноатлантиришни рад этишни,апелляцияинстанциясисудининг қарориниўзгаришсиз қолдиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буёнматнда ФК деб юритилади) 8 ва ****-моддаларига асосан **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. ФК****-моддасига кўра,******** шартларига ва қонунчилик талабларига, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса ‒ иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак. Ушбу ҳолатда тарафлар ўртасидаги ****ижарашартномасидан келиб чиққан. Иш ҳужжатларидан аниқланишича,даъвогар, жавобгар ҳамда учинчи шахс ўртасида **** йил 17 июнда“Моддий маданий мерос объектлари ёки уларнинг қисмларини ижарага бериш бўйича” ****-сонлиижара шартномаси тузилган. Шартномагаасосан **** йил 31 декабрь кунига қадар Бухоро шаҳар “Эшони Пир” кўчасида жойлашган бинонинг ****,87 кв.метрдан иборат майдони жавобгарга ижарага берилган. Шартноманинг 3.1-бандига кўра, ижарага олувчи шартноманинг амал қилиш муддати тугаши билан 10 кун ичида топшириш ва қабул қилиш далолатномаси билан даъвогар ва балансда **** ижарага олинган давлат мулки объектларини топширишлари шарт бўлган.Аммо жавобгар ижара объектини топширмасдан келган. Амалдаги қонунчиликка кўра,ижарага олувчи ижарага олинган объектни ўз **** топширмаса фойдаланган ҳар бир куни учун ижара тўловини тўлаши шарт. Ижарага олувчи ўтган фойдаланганлик даври давомида, яъни ****-**** йиллар учунижарага олинган объектдан фойдаланиб келаётганлиги сабабли ****,**** ҳисобланган. 3 Тўловлар вилоят ҳокимининг **** йилдаги ва **** йил 19 январдаги ****-Q/23-сонли қарорида белгиланган энг кам ижара тўловлари ставкасиасосиданижара объектидан фойдаланганлик учунтўлов ҳисобланган. Даъвогар жавобгарга **** йил 2 майда ****-сонли талабнома билан мурожаат қилиб,шартноманинг амал қилиш муддати тугаганидан кейин обьектдан фойдаланилган давр учун ижара **** ҳисобланиб,ушбуҳисобланган жами **** сўм ижара тўловларинитўлашни сўраган.Бироқ, жавобгар томонидан талабнома оқибатсиз қолдирилган. Натижада, даъвогар даъво аризасидаги талаб билан судга даъво аризаси киритган. Даъвогар ўз даъво аризасига **** йил 17 июндаги ****-сонли шартноманинг амал қилиш муддати тугагандансўнг ҳам **** йил 15 декабрь кунига қадар ижара объектидан фойдаланиб келганлиги ваижара объектижавобгар томонидан белгиланган тартибда топширилмаганлиги, **** йилнинг1 январдан15 декабрь кунига қадар ҳисобланган объектнинг ижара тўлови юзасидан бир томонлама тасдиқланган жадвални ва талабномани илова қилиб, жавобгардан ******** сўмдавлат мулкидан фойдаланганлик ****иниундиришни сўраган. ФКнинг ****-моддасига кўра, мулк ижараси шартномаси бекор бўлганидан кейин ижарага олувчи ижарага берувчига мол-мулкни ўзига топширилган ҳолатда, нормал эскиришни ҳисобга олиб ёки шартномада келишилган ҳолатда қайтариши лозим.Агар ижарага олувчи ижарага олган мол-мулкни қайтармаса ёки кечиктириб қайтарса, ижарага берувчи кечиктирилган барча **** давомида мол-мулкдан фойдаланганлик учун **** тўлашни талаб қилишга ****.Бу **** ижарага берувчи кўрган зарарни қопламаган **** зарарни тўлашни талаб қилишга ****.Ижарага олинган молмулк ўз **** қайтарилмаганлиги учун шартномада неустойка ундириш назарда тутилган ****, агар шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, неустойкадан ташқари зарар тўлиқ миқдорда ундирилиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг **** йил 1 декабрдаги “Мулк ижараси шартномасига оид фуқаролик қонун ҳужжатлари нормаларини иқтисодий судлар томонидан қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги****-сонлиқарорининг12-бандида, ФК ****моддасинингтўртинчи қисмига мувофиқ, шартномани қайтадан тузилган деб тан олиш учуниккита шарт мавжуд бўлиши зарурлигини назарда тутишлари лозим: 1) шартноманинг муддати тамом бўлганидан кейин ҳам ижарага олувчи мулкдан фойдаланишни давом эттираётганлиги; 2) ижарага берувчи бунга эътироз билдирмаганлиги. Бундай ҳолда шартнома номуайян муддатга қайтадан тузилган ҳисобланади ва тарафлардан ҳар бири ФК ****-моддасининг иккинчи қисмида белгиланган муддатда бошқа тарафни хабардор қилган ҳолда истаган **** ундан воз кечишга **** эканлиги **** тушунтириш берилган. Мазкур Пленум қарорининг 19.6-бандига кўра, ижара шартномасининг амал қилиш муддати тугаганидан сўнг ижарага берилган бино ёки иншоотдан 4 фойдаланганлик учун ижара **** ундируви ушбу шартномада белгиланган миқдорда амалга оширилади. Тарафлар ўртасида **** йилда объектни маданий мерос объектини ижарага олиш шартномаси билан шартномавий муносабатлар ўрнатилган бўлиб, шундан буён ушбу объект жавобгар томонидан фойдаланиб келинган. Балансда **** **** ижара тўловининг 90 фоизи қисми,кейинчалик 80 фоизи қисми жавобгар томонидан ижара объектига **** йилда **** таъмирлаш ишлари ҳисобидан қопланиб келинган. Мазкур ҳолат бўйича жавобгар ва балансда **** ўртасида ****далолатномаситузилган. Тарафлар ўртасида тузилган **** йил 17 июндаги ****-сонли шартноманинг 5.2-бандидаобъектда мукаммал таъмирлаш ишлари амалга оширилган ва экспертиза натижалари **** қилинган **** балансда **** қоладиган ижара **** қисмидан камайтирилиши мумкинлиги, Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 30 мартдаги ****-сонли қарорига асосан давлат мулки ҳисобланган моддий маданий мероснинг кўчмас мулк объектлар бундан мустаснолиги белгиланган. Бундан ташқари, балансга **** ва ижарага олувчи ўртасида расмийлаштирилган **** йил 31 декабрь ҳолатида объектни яхшилаш ишларидан ****,**** жавобгарнинг **** мавжуд бўлган. Маданий мерос бошқармасининг**** йил 27 августдаги 04-км/****-сонли хатига кўра, объектда амалга оширган таъмирлаш ишлари бўйича **** йил 1 январь ҳолатида ****,****лик **** мавжудлиги кўрсатилган. Шартнома тузилган ****амалда бўлган(**** йил 15 декабрдан ўз кучини йўқотган)Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 8 апрелдаги “Давлат мулкини ижарага бериш тартибини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ****-сонли Қарорининг 2-бандига мувофиқ, давлат мулкини ижарага бериш марказлари давлат мулкини ижарага беришни ташкил этиш ва ижарага бериш, ижарага берилаётган давлат мулкини ва уни ижарага беришдан тушадиган маблағларни ҳисобга олиш ва мониторингини олиб бориш, ижарага бериладиган давлат мулки бўйича маълумотлар базасини шакллантириш ва юритиш, ижара объектларидан **** фойдаланилишини ва уларнинг ****, шунингдек ижара тўлови ўз **** ва тўлиқ тўланишини назорат қилиш вазифаси белгиланган. Шунингдек, Қарорнинг 3-бандига кўра, марказларнинг транзит ҳисоб **** тушадиган ижара тўлови маблағларининг 25 фоизи тегишли маҳаллий бюджет даромадига, 25 фоизи — хусусийлаштирилган **** кўмаклашиш жамғармасига, 40 фоизи — давлат мулкини балансида **** ва 10 фоизи — тегишли марказга йўналтирилиши қайд этилган. Қолаверса, жавобгар ижара объектидан шартномасиз, шартноманинг амалқилиш муддати **** йил 31 декабрда тугаган бўлишига қарамасдан, **** йил 16 декабрда 7-сонли ижара шартномаси тугатилган кунга қадар фойдаланиб келган.Фойдаланиб келган давр учун **** йиллар учун 5 **** йилда ****,**** ва **** йил учун эса ****,**** тўловларни амалга оширган. Фойдаланилган давр учун ҳар йилги вилоят ҳокимлигининг ижаранинг энг кам ставкаларини ҳисоблаб чиқиш асосида тегишли коэффициентлар белгилаш тўғрисидаги қарори бўйича тўланиши лозим бўлган тўловларни амалга оширмаган. Шу билан бирга, **** йилнинг 31 декабрь кунига қадар амалда бўлган ****-сонли Қарорнинг 1-иловаси билан тасдиқланган “Давлат мулкини ижарага бериш тартиби тўғрисида”ги Низомнинг 1-бандига кўра, ушбу Низомнинг амал қилиши турар жойлар, ер участкалари, ер ости бойликлари участкалари, театр-томоша **** мол-мулкини, шунингдек моддий-маданий мерос объектларини ва уларга туташ ҳудудларни уларни ободонлаштириш ва зарур ҳолатда **** бўйича инвестиция **** олган ҳолда ижарага беришга нисбатан татбиқ этилмайди. Тарафлар ўртасида ҳар йилги тузиладиган шартномаларда **** йилдан бошлаб шартноманинг 5.2-бандига кўра, ижарага олувчи томонидан ижарага берилган объектни тиклаш ёки мукаммал таъмирлаашни амалга оширган ****, ўзининг қилган **** Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлигининг тегишли хизматлари экспертиза натижаларини **** этганда ижара тўлови суммасини балансга **** қоладиган қисмидан камайтирилиши мумкин.Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 30 мартдаги ****-сонли Қарорига асосан давлат мулки ҳисобланган моддий маданий мероснинг кўчмас мулк объектлари бундан мустаснолиги кўрсатилган. Бундан ташқари, Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 14 декабрдаги “Давлат мулкини ижарага бериш тартибини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги ****-сонли Қарорининг иловаси билан тасдиқланган “Давлат мулкини ижарага бериш тартиби тўғрисида”ги Низомнинг ****-бандларида ижарага олувчининг ижарага берилган давлат мулкини балансда **** (юқори турувчи ташкилоти хабардорлигида берган) ёзма розилиги асосида амалга оширган тиклаш ёки мукаммал таъмирлаш сарф-**** қурилиш лойиҳаларини экспертизадан ўтказиш учун аккредитация қилинган тадбиркорлик субъектлари томонидан хулоса **** этган ****, ижара тўлови маблағларидан балансда **** **** маблағлар ҳисобидан камайтириш орқали қопланади, давлат мулки ҳисобланган моддий маданий мероснинг кўчмас мулк объектлари бундан мустасно. Ижарага олувчининг ижарага берилган давлат мулкини тиклаш ёки мукаммал таъмирлаш учун амалга оширилган сарф-**** ижара муддати давомида тўлиқ қопланмаган **** (ижара шартномасининг муддатидан олдин бекор қилинган ҳоллар бундан мустасно), сарф-**** қопланмаган қисми балансда **** томонидан бошқа маблағлари ҳисобидан қопланади. Қурилиш ишлари амалга оширган **** амалқилган **** йил 20 декабрдаги****-сонлиижарашартномасининг 5.2-бандида “объект”ни тиклаш ва мукаммал таъмирлаш ишларини амалга оширган ****, ўзининг қилган **** Ўзбекистон Республикаси Давлат архитектура ва қурилиш қўмитасининг тегишли хизматлари экспертиза натижаларини ****этганда, 6 ижара тўлови суммаси балансга **** қоладиган қисмидан камайтирилиши мумкинлиги қайд этилган. Аммо иш ҳужжатларида Ўзбекистон Республикаси Давлат архитектура ва қурилиш қўмитасининг тегишли хизматлари экспертиза натижалари мавжуд эмас, объектда амалда қанча қурилиш ишлари **** экспертиза хулосаси билан тасдиқланмаган. Шунингдек,архитектура режалаштириш топшириғи (АРТ) ишлаб чиқилган ва лойиҳа-смета ҳужжатлари келишилганлиги **** хулоса олинган бўлса-да, архитектура-режалаштириш топшириғида бу ҳужжат **** лойиҳалаш ишларини амалга ошириш учун ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланиши, қурилиш **** ишларни бошлашга асос бўла олмайди. Бироқ, биринчи инстанция суди даъво талабидаги **** сўм ижаратўлови **** йил учун ҳисобланганлиги, даъво муддати эса уч йил эканлигига урғу бериб, даъво муддатиниқисман қўллаб, ижара тўловиундириш талабини ****,****га қаноатлантириш **** **** хулосага келган. ФКнинг ****-моддасига кўра, даъво муддатининг ўтиши белгиланган тартибда даъво қўзғатилиши билан, шунингдек **** шахс қарзни тан олганлигини кўрсатувчи ҳаракатларни қилиши билан узилади. Узилишдан кейин даъво муддатининг ўтиши янгидан бошланади, узилишгача ўтган **** эса — янги муддатга қўшилмайди. Демак, бу ҳолатда **** шахс ижарага олувчи ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг **** йил 19 июндаги“Иқтисодий судлар томонидан фуқаролик қонун ҳужжатларининг даъво муддатига оид нормаларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги ****-сонли қарори 13.3-бандининг биринчи хатбошисида****шахснинг қарзни тан олганлигини кўрсатувчи ҳаракатлари қуйидагилар бўлиши мумкин: **** бир қисми **** (қарзнинг бир қисми тўланганлиги); **** далолатномаси тузилганлиги; **** ҳисоб **** қўйилган тўлов талабномасининг акцептланиши; қарз тан олинганлиги аниқ баён этилган хатхабар ёки маълумотларнинг берилганлиги ва ҳ.к.деб тушунтириш берилган. Иш ҳужжатларида балансга **** ва ижарага олувчи ўртасида **** йил 31 декабрь ҳолатида ****,****лик солиштирма далолатнома расмийлаштирилиши билан **** йил учун даъво муддати янгидан бошланган. Мазкур ҳолатда **** йил биринчи квартал учун ****,**** ва **** йил иккинчи квартал учун ****,**** ижара тўловининг даъво қилиш муддати ўтмаган. Шу сабабли,апелляция инстанцияси биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарориниўзгартириб,жавобгарнинг даъво муддатини қўллаш ****илтимосномасини қаноатлантиришни рад этишни, ижара тўловиундириш талабини********,****га қаноатлантириш **** тўғри хулосага келган. Бундан ташқари, даъвогар ўз даъво талабида**** йил **** сўм, **** йил учун **** сўм, жами **** сўм пеня ундиришни ҳам сўраган. Тарафлар ўртасидаги шартноманинг 7.2-бандига кўра, ижарага олувчи ўз **** **** ёки зарур **** **** ****ҳамда мазкур шартномада назарда тутилган ижара тўловини ўз муддатида ва миқдорида тўламаганлиги учун ижарага берувчига ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун кечиктирилган тўлов 7 суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, аммо кечиктирилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлайди. ФК ****-моддасининг учинчи қисмига кўра, неустойка билан **** **** талаб таъминланади. ФКнинг ****-моддасига кўра, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****.Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак.Суд алоҳида ҳолларда қарздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга.Неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозим. Бу **** Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****” **** йил 15 июндаги ****-сонли қарорининг 4-бандида ҳам тушунтириш берилган. Биринчи инстанция суди ушбу ҳуқуқ нормасидан келиб чиқиб, **** бузилиши билан неустойка миқдори номутаносиблигини, тарафларнинг манфаатларини, даъвогар қарздорликни ўз **** ундириш чораларини кўрмаганлигини, ўз навбатида қарзни тўлаш ҳам жавобгар томонидан кечиктирилганлигини инобатга олиб, жавобгардан даъвогар фойдасига ****,**** пеня ундириш **** қонуний тўхтамга келган. Апелляцияинстанциясисудибиринчи инстанция суди томонидан ҳал қилув қарори қабул қилишда моддий ҳуқуқ нормаларига риоя қилинмаганлигини,биринчи инстанция суди томонидан даъво муддати нотўғри қўлланилганлигини, низоли ҳолат бўйича даъво муддати ўтишижавобгарнинг тан олувчи ҳаракатлари натижасидаузилганлигиниинобатга олиб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарориниўзгартириштўғрисида асосли хулосага келган. Судлов ҳайъати жавобгарнинг тафтиш шикоятида келтирган**** билан келиша олмайди. Биринчидан,судлов ҳайъати жавобгарнинг ижара тўловини миқдорини мавжуд ****,**** қарздорлик ҳисобидан чегириш **** асоссиз деб ҳисоблайди. Шартноманинг4.4-бандида ижарага олувчининг ****иятлари сифатида ижара берувчидан розилик олиш талаб этилганбўлса-да,объектни тиклаш ва мукаммал таъмирлаш учун шартнома шартларига мувофиқ ижарага берувчининг розилиги олинмаган. ФК ****-моддасининг учинчи қисмида мувофиқ,агар қонунда бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, ижарага олувчи томонидан ижарагаберувчининг розилигисиз амалга оширилган мол-мулкдан **** олиб бўлмайдиган яхшилашларнинг қиймати тўланмайди. Бундан ташқари,**** йилдаги ижара шартномасининг 4.4-банди биринчи хатбошисига кўра, ижарага олувчида маданий мерос объектини ўз ҳисобидан таъмирлаш ва мулкни **** бўйича **** қоплаш **** олган. 8 Иккинчидан,**** йил 20 декабрдаги****-сонлиижарашартномасининг 5.2-бандида “объект”ни тиклаш ва мукаммал таъмирлаш ишларини амалга оширган ****, ўзининг қилган **** Ўзбекистон Республикаси Давлат архитектура ва қурилиш қўмитасининг тегишли хизматлари экспертиза натижаларини **** этганда, ижара тўлови суммаси балансга **** қоладиган қисмидан камайтирилиши мумкинлиги қайд этилган. “****” АТБ Бухоро **** филиали Ўзбекистон Республикаси Давлат архитектура ва қурилиш қўмитасининг тегишли хизматларидан бўлиб ҳисобланмайди, ****нингмутахассисининг хулосасиэсаэкспертиза хулосасибўлибҳисобланмайди. ИПКнинг 72-моддасига кўра,қонунчиликкамувофиқ муайян далиллар билан тасдиқланиши керак бўлган иш ҳолатлари бошқа далиллар билан тасдиқланиши мумкин эмас. ИПК 68-моддасининг биринчи қисмига асосан, ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак. Лекин жавобгар тафтиш шикоятида келтирган эътирозларини тегишли далиллар билан исботлаб бераолмади. Бундай ҳолатда судлов ҳайъати, жавобгар томонидан қилинган яхшилашлар,“объект”ни тиклаш ва мукаммал таъмирлаш ишлариучун сарфланган маблағларини тегишли экспертиза хулосаси билан балансда **** топшириши, ишлар топширилгандан сўнг балансда **** белгиланган тартибда ушбу маблағларни тўланишини ёки тегишли ижара **** камайтирилишини талаб қилиши ҳуқуқига эга бўлиши мумкин. ИПК ****6-моддасига кўра, суд ишни тафтиш тартибида кўриш чоғида қуйи инстанция судлари томонидан моддий ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланилганлигини ва процессуал қонун талабларига риоя этилганлигини иш материаллари бўйича текширади.Биринчи инстанция судида кўриб чиқиш предмети бўлмаган янги талаблар тафтиш инстанцияси суди томонидан қабул қилинмайди ва кўрилмайди. ИПК ****8-моддасига мувофиқ, суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни ёки **** ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.Суднинг мазмунан тўғри бўлган ҳал қилув қарори, қарори ёки **** **** юзаки асослар бўйичагина бекор қилиниши мумкин эмас. ИПК ****7-моддаси биринчи қисмининг 1-бандигакўра,ишни тафтиш тартибида кўрадиган суд тафтиш тартибидаги шикоятни (протестни) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини, қарорни ўзгаришсиз қолдиришга ****. Судлов ҳайъати,биринчи ваапелляцияинстанцияси суди томонидан қарор қабул қилишда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларига тўлиқ риоя қилинганлигини, суд ҳужжатини ўзгартириш ёхуд бекор қилиш учун асосларнинг мавжуд эмаслигини инобатга олиб,биринчиинстанция судининг ҳал қилув қарориваапелляция инстанцияси судининг қарорини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топади. 9 ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Мазкур модданинг тўққизинчи қисмига кўра, ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш тартибидаги шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Судловҳайъатижавобгартомонидан тафтиш инстанцияси учун олдиндантўланган ******** сўм давлат божи ва 41**** сўм почта **** инобатга олиб, унинг зиммасида қолдиришни,жавобгарга(******** сўм давлат божи тўланган)ортиқча тўланган******** сўм давлат божини маълумотнома асосида қайтаришнилозим топди. Юқоридаги баён этилганларга асосланиб,Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****2-****11-моддаларини қўллаб, судлов ҳайъати қарорқилди: Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 8 сентябрдаги ҳал қилув қарори ваБухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатиапелляцияинстанциясининг****5йил20 ноябрдаги қарориўзгаришсиз,“E’tib r” масъулияти чекланган жамиятининг тафтиш тартибидаги шикояти қаноатлантирилмасдан қолдирилсин. Жавобгар“E’tib r” масъулияти чекланган жамиятига тафтиш инстанцияси суди учун ортиқча тўланган******** сўм давлат божи маълумотнома асосида қайтарилсин. Қарор қабул қилинган пайтдан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан тафтиш тартибидаги шикоят (протест) билан бир йил муддатда бевосита Ўзбекистон Республикаси Олий судига мурожаат қилиниши мумкин. Раислик қилувчи **** О.Қўлдошов Ҳайъат аъзолари Ш.Ҳамидов 10