Решение #2827928 economic_new

****1-2504/****-сонли иқтисодий иш Биринчи инстанцияда судида ишни кўрган судья –**** Апелляцияинстанциясисудида маърузачи судья –**** ЖИЗЗАХ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ АПЕЛЛЯЦИЯИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ Жиззах шаҳри **** йил 26 декабрь Жиззах вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати ****раислигида, ҳайъат аъзолари ****ва****дан иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси ****нингкотиблигида, даъвогар “ПППП” акциядорлик тижорат **** вакили ооооо (**** йил 3 мартдаги ****-сонли ишончномага асосан)нингиштирокида, Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Жиззах вилоят ҳудудий бошқармасининг даъвогар “ПППП” акциядорлик тижорат **** манфаатида жавобгар “ЛЛЛЛ ****” масъулияти чекланган жамиятидан 8.****.**** ўм муддати ўтган кредит фоизи, ****.****.**** сўм муддатли кредит қарзи, жами ****.****.**** сўм кредит қарзини ундириш ҳамда қўшимча жавобгар “КККК” акциядорлик жамиятидан солидар тартибда ****.****.**** сўм суғурта товонини ундириштўғрисидаги даъво аризаси бўйича юритилган иш юзасидан қабул қилинган Жиззах туманлараро иқтисодий судининг **** йил23октябрдаги ҳал қилув қарори устидан “КККК” акциядорлик жамияти томонидан берилганапелляцияшикоятиниЖиззах вилоятисудибиносида очиқ суд **** кўриб чиқиб,қуйидагиларни а н и қ л а д и: “ПППП” акциядорлик тижорат **** (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) ва “ЛЛЛЛ ****” масъулияти чекланган жамияти (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) ўртасида **** йил11июлда 1****-сонли кредит шартномаси тузилган. Ушбу кредит шартномасига асосандаъвогар жавобгарга шартномада кўрсатиб ўтилган миқдорда ва шартлар асосида пул маблағи бериш ****,жавобгарэса ўз навбатида олинган пул маблағини белгиланган муддатда қайтариш ва пул маблағларидан фойдаланганлиги учун фоизлар тўлаш **** олган. **** кредитнинг таъминоти сифатида “КККК” акциядорлик жамияти (бундан буён матнда қўшимча жавобгар деб юритилади) ва даъвогар ўртасида **** йил21 июнда кредит қайтмаслик хатарини суғурталаш бош шартномаси тузилган.Ушбу шартномага асосан **** йил 28 июнда KS 3****-сонли суғурта полиси берилган. Бироқ, жавобгар кредит шартномаси бўйича олган **** ****, шартномада белгиланган тартибда ва муддатда кредит қарзини қайтармаган. Натижада, Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Жиззах вилоят ҳудудий бошқармаси (бундан буён матнда Палата деб юритилади) даъвогар манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар ва қўшимча жавобгар нисбатан8.****.****сўм кредит фоизи, ****.****.**** сўм кредит қарзини солидар тартибда ундиришни сўраган. Жиззах туманлараро иқтисодий судининг **** йил 23 октябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризаси қаноатлантирилиб, даъвогар фойдасига жавобгардан 8.****.**** ўм муддати ўтган кредит фоизи, ****.****.**** сўм муддатли кредит қарзи, жами ****.****.**** сўм кредит қарзи ва 41.**** сўм почта **** ундирилган.Шунингдек, суднинг мазкур ҳал қилув қарорида қўшимча жавобгардан даъвогар фойдасига жами ****.****.**** сўм суғурт пули (товон)и солидар тартибда ундирилиши белгиланган. Иш юзасидан қабул қилинган ҳал қилув қарори устидан қўшимча жавобгар апелляция шикояти билан мурожаат қилган. Апелляция шикоятида Жиззах туманлараро иқтисодий судининг **** йил 23 октябрдаги ҳал қилув қарорини бекор қилиш сўралган. Суд **** иштирок этган даъвогарвакили оооо апелляцияшикояти асоссизлигини,бош суғурта шартномасида қўшимча жавобгар суғурта ҳодисаси юз берганда, яъни жавобгар томонидан кредитқарзи тўланмаган **** солидар жавобгарликни зиммасига олганлигини, шартнома бугунги кунда ҳам кучида эканлигини, биринчи инстанция суди иш ҳолатларини тўлиқ аниқлаб, даъво аризасини қаноатлантириш тўғрисида адолатли қарор қабул қилганлигини билдириб, апелляцияшикоятини қаноатлантиришни рад этишни сўради. Суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган бўлса-да,Палата, жавобгар ва қўшимча жавобгарсуд **** вакил иштирокини таъминламади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади)нинг ****-моддаси тўртинчи қисмига кўра, апелляция инстанцияси судининг суд **** суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган апелляция шикоятини (протестини) берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди. Шу сабабли, судлов ҳайъати ИПКнинг ****-моддаси тўртинчи қисмига асосан мазкур ишни Палата, жавобгар ва қўшимча жавобгарвакили иштирокисиз кўриб чиқишни лозим деб топади. Судлов ҳайъати, тараф вакилининг тушунтиришларини тинглаб,апелляцияшикоятида келтирилган **** иш ҳужжатлари билан бирга муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўра ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз,апелляция шикоятини қаноатлантирмасдан қодиришни лозим топди. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) ****-моддасига асосан **** шартномадан, зиён етказишнатижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади.Мазкур ҳолатда тарафларнинг ****кредитва суғурташартномаларидан келиб чиққан. ФК ****-моддасибиринчи қисмига кўра, кредитшартномаси бўйича биртараф - ****ёки бошқакредитташкилоти(кредитор)иккинчи тарафга(қарз олувчига)шартномада назарда тутилган миқдорда ва шартлар асосидапулмаблағлари(кредит)бериш,қарз олувчи эса олинганпулсуммасини қайтариш ва унинг учун фоизлар тўлаш **** олади. Иш ҳужжатлари васуд муҳокамасида аниқланган ҳолатларга кўра, даъвогар ва жавобгар ўртасида **** йил11июлда****-сонли кредит шартномаси тузилган. Кредит шартномаси шартлариасосидадаъвогар томонидан жавобгаргатикувчиликн ривожлантириш **** тикув машиналари сотиболиш учун 84 ой муддатга (**** йил10июлгача), шундан 24 ой имтиёзли давр билан ****.****.**** сўм кредит ****ган. **** **** таъминлаш **** даъвогарвақўшимча жавобгар ўртасида **** йил21 июнда бош суғурта шартномаси тузилган. Кредит шартномасининг 4.2.1-бандига кўра, жавобгар кредит ва у бўйича ҳисобланган фоизларни шартномада белгиланган муддатларда ва миқдорда тўлиқ қайтариш **** олган. Жавобгар кредит шартномаси бўйича ўз **** лозим **** **** натижасида жавобгарнингдаъвогаролдида кредит шартномаси бўйича кредит асосий қарзи ****.****.**** сўм, фоиз қарзи8.****.**** сўм, жами 108.****.**** сўмни ташкил этган. Даъвогар томонидан жавобгарга юборилган кредит қарзини ўз **** тўлаб бериш тўғрисидаги талабномалари натижа бермаган. ФКнинг ****-моддаси биринчи қисмида қарз олувчи олинган қарз суммасини қарз шартномасида назарда тутилган муддатда ва тартибда қарз берувчига қайтариши шартлиги қайд этилган. ФК ****-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ,агар қарз шартномасида қарзни қисмлаб (бўлиб-бўлиб) қайтариш назарда тутилган бўлса, қарз олувчи қарзнинг навбатдаги қисмини қайтариш учун белгиланган муддатни бузган ****, қарз берувчи қарзнинг қолган барча суммасини тегишли фоизлар билан бирга муддатидан олдин қайтаришни талаб қилишга ****. Кредит шартномасининг 5.1.4-бандидажавобгар томонидан мазкур кредит шартномасида белгиланган ҳар қандай тўлов **** **** ҳолларда даъвогарнинг кредитлашни тўхтатиш ва фоизларни ҳамда кредит бўйича асосий қарзни муддатидан олдин, шунингдек ундирувни кредит таъминотига қаратиш орқали ундириш ҳуқуқи белгиланган. Жавобгар томонидан кредит шартномаси шартлари лозим **** **** ҳамда кредит шартномасининг 5.1.4-бандида кўрсатилган ҳолат юзага келганлиги боис, даъвогарда жавобгардан муддатидан олдин кредит қарзини тегишли фоизлар билан талаб қилиб олиш ҳуқуқи пайдо бўлган. Мазкур ҳолатда, биринчи инстанция суди жавобгардан кредит қарзини тегишли фоизлар билан муддатидан олдин талаб қилиб олиш ҳуқуқи пайдо бўлганлигини инобатга олиб, жавобгардандаъвогар фойдасига****.****.**** сўм кредит қарзи,8.****.**** сўм кредит фоиз, жами 108.****.**** сўмни ундириш тўғрисида асосли хулосага келган. Бундан ташқари, даъво аризасидақўшимча жавобгардан солидар тартибда ****.****.**** сўм суғурта товонини ундириш сўралган. Аниқланишича, даъвогар ва жавобгар ўртасида тузилганкредит шартномасида белгиланган ****иятларни **** таъминлаш учун **** йил21 июнда даъвогар ҳамда қўшимча жавобгар ўртасида****-сонликредит қайтмаслиги хатарини суғурталаш шартномаси тузилиб, ****.****.**** сўмлик KS****-сонли суғурта полиси олинган. ФКнинг ****-моддаси биринчи қисмига кўра, мулкий суғурта шартномасига мувофиқ бир тараф (суғурталовчи) шартномада шартлашилган **** (суғурта мукофоти) эвазига шартномада назарда тутилган воқеа (суғурта ҳодисаси) содир бўлганда бошқа тарафга (суғурта қилдирувчига) ёки шартнома қайси шахснинг фойдасига тузилган бўлса, ўша шахсга (наф олувчига) бу ҳодиса оқибатида суғурталанган мулкка етказилган зарарни ёхуд суғурталанувчининг бошқа мулкий манфаатлари билан боғлиқ зарарни шартномада белгиланган сумма (суғурта пули) доирасида тўлаш (суғурта товони тўлаш) **** олади.Мазкур модданинг иккинчи қисмига кўра, тадбиркорлик хавфи - тадбиркорнинг контрагентлари ўз **** бузиши ёки тадбиркорга боғлиқ бўлмаган вазиятларга кўра бу фаолият шарт шароитларининг ўзгариши туфайли тадбиркорлик фаолиятидан кутилган даромадларни ололмаслик хавфи мулкий суғурта шартномаси бўйича суғурталаниши мумкин. Суғурта шартномасининг 2.1-бандида шартнома предмети бўлиб, мазкур шартноманинг 1-иловасидаги шаклда расмийлаштирилган суғурта полисида кўрсатилган суғурта пули доирасида суғурталаш ҳисобланиши,2.2бандидасуғурта объекти бўлиб, кредит унга ҳисобланган фоизларни, пеняни сўндириш бўйича қарздор **** **** ёки лозим **** **** натижасида суғурта қилдирувчининг кредит ва унга ҳисобланган фоиз, пеняларини қайтмаганлик билан боғлиқ мулкий манфаатлари ҳисобланиши қайд этилган. Суғурта шартномасининг 3.1-бандига кўра, суғурта ҳодисаси бўлиб, суғурта муддатида юзага келган, қарздорнинг кредит шартномаси бўйича зиммасига олган **** **** ёки лозим **** ****, яъни кредит тўловлари(асосийқарз,фоизлар, пеня)ни кредит шартномасида белгиланган шартлар ва муддатларда тўлай олмаганлиги ҳисобланади. Суғурта шартномасининг 5.1-бандига кўра, суғурта пули (товони)суғурталовчи томонидансуғурта қилдирувчигақарз олувчининг кредит шартномаси бўйича **** **** ёки лозим **** **** холларда, суғурта пули (товони)дан ошмаган миқдорда тўлаб берилади. Суғурта шартномасининг 5.2-бандига кўра, ушбу шартноманинг 3.1-бандида кўрсатилган холатлар (суғурта ходисаси) юзага келганда,суғурта қилдирувчи тўланмай қолган кредит қарздорликларини қоплаб бериш юзасидан талабнома юборади.Суғурталовчисуғурта қилдирувчининг ёзма равишда талабномаси олингандан кейин 3 **** иш куни ичидасуғурталовчи қуйидаги тартибда кредит қарздорликларини қоплаб бериш **** олади: - 60 кун давомида тўланмай қолган қарздорликларни **** биринчи талабига мувофиқ рўйхат асосида 3 **** иш куни ичида **** муддати ўтган кредит қарздорлик қисмини; - 90 кун давомида тўланмай қолган муддати ўтган қарздорликларни **** биринчи талабига мувофиқ рўйхат асосида 3 **** иш куни ичида тўлиқ қоплаш **** олган. Суғурта шартномасининг 5.3-бандига биноан суғурта қилдирувчи **** этган хужжатлар асосида суғурталовчи томонидан 3 календарькуничидасуғурта ходисаси тўғрисида далолатнома тузилади, унда олинган барча маълумотлар кўрсатилади ва тўланиши лозим бўлган суғурта пули(товони) миқдори белгиланади.Суғурта ходисаси тўғрисида далолатномасуғурта қилдирувчи вакили иштирокида расмийлаштирилади. Даъвогар суғурта шартномасининг 5.1, 5.2, 5.3-бандларидан келиб чиқиб,суғурталовчига суғурта ходисаси юз берганлиги сабабли суғурта товонини ихтиёрий равишда тўлаб бериш тўғрисида **** йил 12 августда ариза билан мурожаатқилган. Ўзбекистон Республкасининг “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги Қонунининг 34-моддасига биноан,суғурталовчи суғурта шартномасида кўрсатиб ўтилган суғурта ходисаси юз берганлиги тўғрисидаги далилларни олган бўлса, суғурта шартномасида белгиланган муддатда суғурта товонини тўлашни рад этишга **** эмас. Суғурта шартномасининг 5.6-бандига мувофиқ, суғурта пули суғурталовчи томонидан мазкур шартноманинг 5.1-5.4-бандларида белгиланган тартибда ихтиёрий равишда суғурта қилдирувчига тўлаб берилмаган ****, суғурта пули амалдаги қонунчилик талабларига асосан, тегишли суднинг қарори асосида **** тартибда ундирилиши қайд этилган. Суғурта шартномасининг 10.1-бандига биноан, суғурталовчи мазкур шартнома бўйича ўз зиммасига олган **** билан қарз олувчи билан бирга кредитнинг суғурта қилинган қисми бўйича суғурта пули (товони) миқдорида суғурта қилдирувчи олдида солидар жавобгар бўлиши белгилаб қўйилган. ФКнинг ****-моддасига кўра, қарздорларшерик бўлиб **** олганида кредитор ҳамма қарздорлардан **** солидар **** ҳам, уларнинг ҳар биридан алоҳида-алоҳида **** ҳам, шу билан бирга қарзни тўла ёки унинг бир қисмини **** ҳам талаб қилишга ****.Солидар қарздорларнинг биридан тўлиқ қаноатланмаган кредитор ололмаган нарсасини бошқа солидар қарздорлардан талаб қилиш ҳуқуқига эга.Солидар қарздорлар **** тўла **** бурчли бўлиб қолаверадилар. Мазкур ҳолатда,биринчи инстанция суди жавобгартомонидан кредит шартномаси бўйича **** лозим **** ****илмаганлиги, яъни кредит тўловлари кредит шартномасида белгиланган шартларда ва муддатларда тўланмаганлиги натижасидасуғурта шартномасида назарда тутилган суғурта ходисаси юз берганлиги,суғурта товони ихтиёрий равишда тўланмаганлиги, шартноманинг 10.1-бандига мувофиқ,қўшимча жавобгармазкур шартнома бўйича ўз зиммасига олган ****иятлари биланжавобгарбилан бирга кредитнинг суғурта қилинган қисми бўйича суғурта товони миқдорида солидар жавобгар эканлиги боис, қўшимча жавобгардан даъвогарнинг фойдасига жами ****.****.**** сўм суғурта пули (товони)ни солидар тартибда ундириштўғрисида тўғри тўхтамга келган. Судлов ҳайъати қўшимча жавобгарнинг апелляция шикоятидаги бош суғурта шартномаси тузилаётганда даъвогар ўзига маълум бўлиб, суғурта ҳодисаси юз бериши эҳтимолини ва унинг юз бериши туфайли **** зарар миқдорини аниқлаш учун муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар **** суғурталовчига хабар бермаганлиги, даъвогарнинг чалғитувчи маълумотлари асосида қўшимча жавобгар томонидан суғурта шартномаси тузилиб, суғурта полиси **** этилганлиги тўғрисидаги **** билан келишмайди. Чунки,Ўзбекистон Республикаси Олий суд Пленуми “Судлар томонидан суғурта шартномасидан келиб чиқадиган низоларни ҳал этишда қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида” **** йил 29 ноябрдаги 45-сонли қарорининг 17-бандидасуғурта шартномаси қонунда назарда тутилган асосларга кўра суд томонидан **** эмас деб топилганлиги сабабли у **** эмас деб ҳисобланиши мумкинлиги, ФК ****-моддасинингтўртинчи қисмигакўра, агар суғурта шартномаси тузилганидан кейин, ушбу модданинг биринчи қисмида кўрсатилган ҳолатлар тўғрисида суғурта қилдирувчи суғурталовчига била туриб ёлғон маълумот берганлиги аниқланса, суғурталовчи шартномани **** эмас деб топишни ва ушбу Кодекс ****-моддасинингиккинчи қисмиданазарда тутилган оқибатлар қўлланилишини талаб қилишга ****эканлиги, суғурта қилдирувчи айтиб қўймаган ҳолатлар ўтиб кетган ҳоллар бундан мустасноэканлиги тўғрисида тушунтриш берилган. Бироқ, даъвогар ва қўшимча жавобгар ўртасида тузилган суғурта шартномасиқонунда назарда тутилган асосларга кўра суд томонидан **** эмас деб топилганиги тўғрисида далиллар иш ҳужжатларида мавжуд эмас. ИПКнинг ****-моддасида биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш асослари келтирилган бўлиб,қўшимчажавобгар томонидан келтирилган **** биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш учун асос бўлмайди. ИПКнинг ****-моддаси биринчи қисм 1-бандига кўра, апелляция инстанцияси суди апелляция шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришга ****. Мазкур Кодекснинг ****-моддасига кўра, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Баён этилганларга кўра, судлов ҳайъати биринчи инстанция судининг **** йил23 октябрдаги ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз,қўшимчажавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантирмасдан қолдиришни, апелляция инстанцияси учун тўланган 41.**** сўм почта ****ва1.****.**** сўм давлат божиниқўшимчажавобгар зиммасида қолдиришни лозим топади. Юқоридагиларга кўра ҳамда ИПКнинг ****, ****, ****, ****, **** ва ****-моддаларини қўллаб, судлов ҳайьати қ а р о р қ и л а д и: Жиззах туманлараро иқтисодий судининг**** йил 23октябрдаги ҳал қилув қарори ўзгаришсиз, “КККК” акциядорлик жамияти томонидан берилган апелляция шикояти қаноатлантирилмасдан қолдирилсин. Қарор қабул қилинган пайтданбошлаб қонуний кучга киради. Мазкур қарор устидан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан бир йил ичида Жиззах вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят (протест) берилиши мумкин. Раислик қилувчи **** ҳайъат аъзолари **** ****