Решение #2828747 economic_new

****4/****-сонли иқтисодий иш Биринчи инстанция судида ишни кўрган судья**** Апелляция инстанцияси маърузачи судья**** судида БУХОРО ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ АПЕЛЛЯЦИЯ ИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ **** **** йил24декабрь Бухоровилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати судьяси****нинг раислигида, ҳайъат аъзолари судьялар****ва****ларданиборат таркибда, судья катта ёрдамчиси****нинг котиблигида, “****” АТБвакиллари **** (**** йил 28 майдаги 26-сонли ишончномага асосан)ва**** (**** йил 22 сентябрдаги ****-сонли ишончномага асосан)лар иштирокида,Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилоят ҳудудий бошқармасининг даъвогар “****” АТБ манфаатида жавобгарлар“K it l-Sug’urt ” акциядорлик жамиятива“K it l-Sug’urt ” акциядорлик жамиятиБухоро вилоят филиали Покент бўлимига нисбатан киритилган даъво аризаси юзасидан қабул қилинганБухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 14 октябрдаги ҳал қилув қарорига нисбатанжавобгар“K it l-Sug’urt ” акциядорлик жамияти томонидан берилган апелляция шикоятини иқтисодий иш ҳужжатлари билан бирга Бухоро вилоят суди биносида ўтказилган очиқ суд **** кўрибчиқиб, қуйид гил рни аниқлади: “****” АТБ (бундан буёнматнда даъвогар деб юритилади) манфаатида Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилоят ҳудудий бошқармаси(бундан буён матнда палата деб юритилади)судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар “K it l-Sug’urt ” акциядорлик жамияти (бундан буёнматнда жавобгар деб юритилади)дан ************ сўм суғурта товонини ундиришни сўраган. Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 14 октябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризаси тўлиқ қаноатлантирилган.Даъвогар фойдасига жавобгар ҳисобидан **** сўм суғурта товони ундириш белгиланган. Суднинг **** йил 20 октябрдаги **** ҳал қилув қарорида йўл қўйилганёзувдаги хатотузатилган.Жавобгарнинг даъво муддатини қўллаш тўғрисидаги аризасини қаноатлантириш рад этилсин, жавобгар“K it lSug’urt ” акциядорлик жамиятиБухоро вилоят филиалига оид қисми бўйича иш юритиш тугатилсин деган жумла билан тўлдирилган. Жавобгар суд ҳужжатидан норози бўлиб апелляция шикояти берган.ШикоятдаЎзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) ****-моддасига асосан умумий даъво муддати уч йил эканлиги, даъвогар ушбу муддатни юборганлиги боис унинг талабномасига нисбатан жавобгар томонидан рад жавоби берилганлиги, суд **** иштирок этган жавобгар вакиллари судга даъво муддатини қўллаш тўғрисида ариза **** этганлиги, биринчи инстанция суди томонидан Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг **** йил 19 июндаги “Иқтисодий судлар томонидан фуқаролик қонун ҳужжатларининг даъво муддатига оид нормаларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги ****-сонли қарори нормалари нотўғриқўлланилганлиги, биринчи инстанция томонидан иш бир томонлама кўриб чиқилганлиги қайд қилиниб,иқтисодий иш доирасида даъво муддати ўтганлиги сабабли даъвони рад қилиш тўғрисидаги жавобгарнинг аризасини қаноатлантирилганлиги **** ****, **** йил 14 октябрдагиҳал қилув қарорини бекор қилиб, адолатли қарор қабул қилиш сўралган. Суд **** иштирок этган даъвогар вакиллари жавобгарнинг шикоятида келтирган **** асоссиз эканлигини, суд қарори тўғри қабул қилинганлигини, суғурта ҳодисаси юзага келганлигини ва жавобгарга суғурта товонини тўлаш **** хабар берилганлигини, суғурта товони асоссиз тўлаб берилмаганлигини, мазкур иш бўйича даъво муддати ўтмаганлигини, қарздор томонидан даъвогарга зарар етказилиши бошланиши, суғурта шартномаси амал қилган пайтда бошланганлигини билдиришиб, жавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни сўрашди. Суд **** **** ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган палатаҳамдажавобгарсуд **** вакил иштирокини таъминлашмади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буёнматнда ИПК деб юритилади) ****-моддасининг тўртинчи қисмигакўра, апелляция инстанцияси судининг суд **** суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган апелляция шикоятини (протестини) берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди. Судлов ҳайъати ИПК ****-моддасининг тўртинчи қисмига асосланиб, ишни палатава жавобгарвакилининг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топди. Судлов ҳайъати иш бўйича маърузачи судьянинг маърузасини тинглаб,даъвогарвакилларининг тушунтиришларини эшитиб, апелляция шикоятидаги **** ва иш ҳужжатларини ўрганиб чиқиб, қуйидаги келтирилган асосларга кўра жавобгарнингапелляция шикоятини қаноатлантиришни радэтишни,биринчи инстанция судинингҳал қилув қарориниўзгаришсиз қолдиришн лозим топди. ИПК ****-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларига мувофиқ суд ишни апелляция инстанциясида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлигини ва асослилигини текширади.Суд янги далилларни текшириши ва янги фактларни аниқлаши мумкин.Апелляция инстанциясининг суди биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини тўлиқ **** текшириши шарт. Иш ҳужжатларидан аниқланишича, даъвогарнинг Олот туман филиали ва “7х7” масъулияти чекланган жамияти ўртасида **** йил 18 мартда ****-сонли кредит шартномаси тузилган.Шартномага асосан **** сўм кредит аттракцион лодка “Пират”, Карусель “Маятник” сотиб олиш учун ****. **** йил 19 мартда даъвогар, жавобгар ҳамда қарз олувчи ўртасида кредитнинг қайтмаслик хатаридан суғурта қилиш тўғрисида ****-сонли суғурта шартномаси тузилган. Мазкур суғурта шартномасига асосан **** йил 19 мартда суғурта полиси берилган.Унга кўра суғурта даври **** йил 19 мартдан **** йил 18 мартга қадар, суғурта суммаси **** сўм этиб белгиланган. Суғурта шартномасининг 1-бандига кўра, суғурталовчи мазкур шартномага асосан суғурта қилдирувчи томонидан **** маблағларни қайтмаслик хатарини, яъни тадбиркорлик хавфини суғурталайди. Қарздор“7х7”**** томонидан кредит шартномаси **** ****, кредит ва унга ҳисобланган фоиз қарзини ўз **** тўламаганлиги учун даъвогар иқтисодий судга даъво ариза билан мурожаат қилган. Когон туманлараро судининг **** йил 16 июндаги ҳал қилув қарори билан қарздордан даъвогар фойдасига жами ******** **** сўм кредит қарздорлиги ундирилиши белгиланган ва берилган ижро **** асосида **** ижро ҳаракатлари олиб борилган. Даъвогарнинг суғурта ҳодисаси вужудга келганлиги сабабли ушбу суғурта товонини тўлаш тўғрисида жавобгарга юборилган**** йил 6 июндаги ****-сонли талабномажавобгар томониданоқибатсиз қолдирилган. Шу боис, палата даъвогар манфаатида судга даъво аризасидаги талаб билан мурожаат қилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матндаФКдеб юритилади) ****-моддасининг иккинчи қисмига кўра, **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, мулкий суғурта шартномасига мувофиқ бир тараф (суғурталовчи) шартномада шартлашилган **** (суғурта мукофоти) эвазига шартномада назарда тутилган воқеа (суғурта ҳодисаси) содир бўлганда бошқа тарафга (суғурта қилдирувчига) ёкишартнома қайси шахснинг фойдасига тузилган бўлса, ўша шахсга (наф олувчига) бу ҳодиса оқибатида суғурталанган мулкка етказилган зарарни ёхуд суғурталанувчининг бошқа мулкий манфаатлари билан боғлиқ зарарни шартномада белгиланган сумма (суғурта пули) доирасида тўлаш (суғурта товони тўлаш) **** олади. ФК нинг ****-моддасига кўра **** **** шартларига ва қонун ҳужжатлари талабларига мувофик, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак. Ўзбекистон Республикасининг “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги Қонуни 29-моддасининг иккинчи қисмига кўра, суғурта шартномаси суғурталовчи ва суғурта қилдирувчи ўртасида ёзма ёки электрон шаклда тузилган битим бўлиб, суғурта қилдирувчи унга мувофиқ суғурта мукофотини (суғурта бадалини) суғурта шартномасида белгиланган тартибда, муддатларда ва **** тўлайди ҳамда суғурта шартномасида ёки қонунчиликда назарда тутилган бошқа **** ****, суғурталовчи эса суғурта шартномасида кўрсатилган муайян воқеа (суғурта ҳодисаси) юз берганда суғурта товонини (суғурта тўловини) тўлаш **** ўз зиммасига олади. Мазкур Қонуннинг 34-моддаси биринчи қисмига кўра, суғурталовчи суғурта шартномасида кўрсатилган шахсга **** суғурта ҳодисаси юз берган **** суғурта товонини (суғурта тўловини) тўлаши шарт. Суғурта шартномасининг 4.1-бандига кўра, “қарздор” (кредит олувчи) томонидан кредит шартномаси сўндириш жадвалида белгиланган кредит қарзини қайтариш муддатининг якуний санасида бошлаб кутиш муддати ўтгандан сўнг, кредит шартномасида кўрсатилган **** фойданилган кредит шартномаси бўйича қарзнинг тўлиқ ёки бир қисмини “Суғурта қилдирувчи” олдидаги молиявий **** ****, яъни кредит шартномаси бўйича кредит асосий қарзи ва/ёки унга ҳисобланган фоизларни (кредит қарздорлигини) тўламаслиги (қайтара олмаслиги) натижасида “Суғурта қилдирувчининг” зарар кўриши суғурта ҳодисаси ҳисобланади. Суғурта шартномасининг 7.3.“и”- бандига кўра, суғурталовчига талаб билдирилгунига қадар суғурта қилдирувчи қарздордан қарзни ундиришнинг барча чораларини кўриши зарур.Шунингдек, қарздорнинг гаровга қўйилган мол-мулки бўлса, суғурталовчига суғурта товони тўлаш тўғрисида даъво **** этишдан олдин, Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига кўра гаров ҳуқуқини амалга оширилиши шартлиги белгиланган. Аниқланишича,Когон туманлараро судининг **** йил 16 июндаги ҳал қилув қарориижроси юзасиданберилган ижро **** асосида **** ижро ҳаракатлари олиб борилган.**** ижро бюроси Олот туман бўлими давлат ижрочисининг “Мол-мулкни электрон онлайн аукционда сотиш учун чиқариш тўғрисида”ги қарорига асосан гаров мулки бўлган қарздор “7х7” **** тегишли бўлган гаров мулки такрорий аукцион савдоларидан харидортомонидан қизиқиш билдирилмаганлиги сабабли қайтарилган ҳамда ундирувчига мазкур гаров мулкини ўз балансига олиш **** таклиф хати берилган.**** йил 10 июлдаги далолатномага асосан мазкур мулклар 72******** сўм қийматда **** АТБ вакилига топширилган. Демак, жавобгар суғурта шартномасига биноан суғурта пули доирасида суғурта ҳодисаси юзага келганда суғурта товони тўлаш **** олган. Биринчи инстанция суди даъвогар манфаатида палата томонидан киритилган даъво аризасини қаноатлантириш, жавобгарнинг даъво муддатини қўллаш тўғрисидаги илтимосномасини қаноатлантиришни рад қилиш тўғрисида қонуний тўхтамга келган. Судлов ҳайъати жавобгарнинг шикоятда келтирилган **** ва эътирозлари билан қўшила олмайди. Биричнидан, тарарфлар ўртасида тузилган суғурта шартномасининг7.3.“и”бандига кўра,даъвогарсуғурталовчига талаб билдирилгунига қадар қарздордан қарзни ундиришнинг барча чораларини кўрганлиги ишдаги ҳужжатлар билан тасдиқланади.Ундириш чоралари**** йил 10 июлдаякунланган.Бундадалолатномага асосанқарздорга тегишли бўлганмулклар 72******** сўм қийматда **** АТБўз балансига олган. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг“Судлар томонидан суғурта шартномасидан келиб чиқадиган низоларни ҳал этишда қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”**** йил 29 ноябрдаги 45-сонли қарори(бундан буён матнда Пленум қарори деб юритилади)нинг 11.1-бандида суғурта ҳодисасикелиб чиқиши эҳтимоли мавжудлиги сабабли суғурта қилинган воқеа шартнома амалда бўлган даврда содир бўлса-да, етказилган зарар шартноманинг амал қилиш муддати тугаганидан сўнг аниқланса, фойдасига суғурта шартномаси тузилган шахс (суғурта қилдирувчи, наф олувчи), агар зарар шартнома амалда бўлган даврида етказилган ёки етказилиши бошланган бўлса, суғурта товонини талаб қилишга ****.Ушбу ҳолатда зарар суғурта шартномаси амалда бўлган даврда етказилган ёки етказилиши бошланганлигини исботлаш **** суғурта қилдирувчи (наф олувчи) зиммасига юклатилади. Агар иш ҳолатларига кўра зарар келиб чиқишининг аниқ даврини аниқлашнинг имкони бўлмаса, зарар аниқланган пайтда етказилган ҳисобланадидеб тушунтириш берилган. Иккинчидан, суғурта ҳодисасикелиб чиқиши эҳтимоли мавжудлиги суғурта қилинган воқеа шартнома амалда бўлган даврда содир бўлган,етказилган зарар шартноманинг амал қилиш муддати тугаганидан сўнгвужудга келган. ФКнинг****-моддасига асосан умумий даъво муддати уч йил. ФК154-моддасининг биринчи қисмига кўра,даъво муддати шахс ўзининг ҳуқуқи бузилганлигини билган ёки билиши лозим бўлган кундан ўта бошлайди.Бу қоидадан истиснолар ушбу Кодекс ва бошқа қонунлар билан белгиланади. Учинчидан, жавобгарнинг даъво муддати ўтганлиги **** асоссиз.Суғурта шартномасининг амал қилиш муддатининг тугаганидан сўнг уч йил ўтган бўлсада, аммо тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 7.3.“и”- бандига кўра, даъвогарқарзниқарздорданундиришнинг барча чоралариникўриши шартлиги белгиланган.Бунда даъвогар шартномада белгиланган **** ****, қарзни ундируви бўйича барча чораларни**** йил 10 июлдагидалолатномага асосанқарздорга тегишли бўлганмулкларни**** АТБбалансигаолганлиги билан якунлаган.Демак, даъво муддатининг ўтиши айнан шу санадан бошланади. Судлов ҳайъати иш ҳужжатларида биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш учун ИПКнинг ****-моддасида кўрсатилган асослар мавжуд эмас деб ҳисоблайди. ИПК ****-моддаси биринчининг қисми 1-бандига кўра, апелляция инстанцияси суди апелляция шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришга ****. Қайд этилганларга асосан судлов ҳайъати ишда аниқланган ҳолатлар ва қонун талабидан келиб чиқиб, жавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантиришнирад этишни, биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топди. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Ушбу модданинг тўққизинчи қисмига кўра ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш тартибидаги шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Судлов ҳайъати, суд **** ундириш масаласини муҳокама қилиб, жавобгар апелляция шикояти билан мурожаат қилишдаолдиндан **** сўм давлат божи ва **** сўмпочта ****и тўлаганлигини инобатга олиб, унингзиммасида қолдиришни, жавобгарданЎзбекистон Республикаси Олий судининг депозит ҳисобига ишни апелляция инстанциясида видеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ **** сўм суд ****ни ундиришнилозим топди. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****, ****-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қарорқилади: Жавобгар “K it l-Sug’urt ” акциядорлик жамиятинингапелляция шикоятини қаноатлантириш рад этилсин. Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 14 октябрдаги ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилсин. Жавобгар“K it l-Sug’urt ” акциядорлик жамияти томонидан апелляция инстанцияси суди учунолдиндан ****сўм давлат божи ва **** сўмпочта ****и тўланганлиги инобатга олиниб, унингзиммасида қолдирилсин. Жавобгар“K it l-Sug’urt ” акциядорлик жамиятидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг депозит ҳисобига ишниапелляция инстанциясисудидавидеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ **** сўм суд **** ундирилсин. Қарор юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган пайтдан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан бир йил муддатда биринчи инстанция суди орқали Бухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи М.Кодирова ҳайъат аъзолари **** ****