Решение #2829957 economic_new

****-сонли иқтисодий иш Биринчи инстанция судида ишни **** кўрган судья **** Апелляция инстанцияси маърузачи судья **** судида БУХОРО ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ АПЕЛЛЯЦИЯ ИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ 2025 йил 23 декабрь Бухоро вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати судьяси **** раислигида, ҳайъат аъзолари судьялар **** ва **** иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси **** котиблигида, видеоконференцалоқа оператори **** кўмагида, даъвогар “АдгоЬапк” акциядорлик тижорат **** вакили Ў.Собиров (**** йил 14 майдаги 14-сонли ишончнома асосида) иштирокида, Ўзбекистон Савдо- саноат палатаси Бухоро вилоят ҳудудий бошқармасининг даъвогар “АдгоЬапк” акциядорлик тижорат **** манфатида жавобгар “Кай1 8ид’ийа” акциядорлик жамиятига нисбатан суғурта товонини ундириш **** даъво аризаси юзасидан қабул қилинган Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 5 ноябрдаги ҳал қилув қарорига нисбатан жавобгар “Кай1 8ид’иПа” акциядорлик жамиятининг берган апелляция шикоятини иқтисодий иш ҳужжатлари билан бирга Бухоро вилоят суди биносида видеоконференцалоқа режимида ўтказилган очиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни аниқлади: “Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилоят ҳудудий бошқармаси (бундан буён матнда палата деб юритилади) даъвогар “АдгоЬапк” акциядорлик тижорат **** (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар “Кай1 8ид’игТа” акциядорлик жамияти (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади)дан **** сўм суғурта товонини ундиришни сўраган. Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 5 ноябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризаси қисман қаноатлантирилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига **** сўм суғурта товони ва олдиндан тўланган **** сўм почта **** ундилиши белгиланиб, даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Жавобгар суд ҳужжатидан норози бўлиб апелляция шикояти берган.Шикоятда палата билан тузилган аъзолик шартномаси муддати тугаган бўлсада, ушбу ҳолатга суд муносабат билдирмаганлиги, даъво аризасини кўрмасдан қолдириши лозимлиги, даъво аризасини жавобгар рўйхатдан ўтган юридик манзил бўйича судга **** этилиши лозимлиги, яъни Тошкент туманлараро судига ўтказиш ўрнига асоссиз кўриб чиқилганлиги, икки тараф ҳам палата аъзоси бўлиб, палата томонидан низони судгача ҳал этиш чораларикўрилмасдан судга мурожаат этишга йўл қўйилганлиги, шартноманинг 9.2-банди мувофиқ 5-бандда кўрсатилган ҳолатлар юзага келганда суғурта қилдирувчи/қарздор суғурталовчига кутиш даври тугагандан сўнг воқеа содир бўлганлиги тўғрисида ариза бериши, тегишли ҳужжатларни **** этиши кўрсатилганлигини, кутиш даври шартномада кўрсатилган давр бўлиб, у кредит шартномаси муддати тугаши билан суғурта ҳодисаси содир бўлган ҳисобланиши, кутиш даври кўрсатилган воқеалардан қайси бири аввал содир бўлишидан келиб чиқиб, кредит шартномасида кўрсатилган кредитни сўндириш муддати тўлиқ тугаганда ёки суғурта шартномаси муддатидан олдин бекор қилинганда суғурта қилдирувчининг зиён кўриши эҳтимоли юзага келган куни бошланиши этиб белгиланганлиги, мазкур ҳолатда кредитни сўндириш муддати тугамаган ёки суғурта шартномаси муддатидан олдин бекор қилинмаганлиги, яъни кутиш муддати ўтмаганлиги, суд томонидан процессуал ҳуқуқ нормаларига амал қилинмасдан туриб қарор қабул қилинганлиги баён қилиниб, ҳал қилув қарорини бекор қилиш ва даъво талабларини рад этиш сўралган. Суд **** видеоконференцалоқа режимида иштирок этган даъвогар вакили жавобгарнинг шикоятида келтирган **** асоссиз эканлигини, суд қарори тўғри қабул қилинганлигини, суғурта ҳодисаси юзага келганлигини ва жавобгарга суғурта товонини тўлаш **** хабар берилганлигини, суғурта товони асоссиз тўлаб берилмаганлигини билдириб, жавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни сўради. Суд **** **** ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган палата, жавобгар суд **** вакил иштирокини таъминлашмади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (матнда ИПК деб юритилади) ****-моддасининг тўртинчи қисмига кўра, апелляция инстанцияси судининг суд **** суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган апелляция шикоятини (протестини) берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди. Судлов ҳайъати ИПК ****-моддасининг тўртинчи қисмига асосланиб, ишни палата ва жавобгар вакилининг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топди. Судлов ҳайъати иш бўйича маърузачи судьянинг маърузасини тинглаб, даъвогар вакилининг тушунтиришларини эшитиб, апелляция шикоятидаги **** ва иш ҳужжатларини ўрганиб чиқиб, қуйидаги келтирилган асосларга кўра жавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришн лозим топди. ИПК ****-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларига мувофиқ суд ишни апелляция инстанциясида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлигини ва асослилигини текширади.Суд янги далилларни текшириши ва янги фактларни аниқлаши мумкин.Апелляцияинстанциясининг суди биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини тўлиқ **** текшириши шарт. Иш ҳужжатларидан аниқланишича, даъвогарнинг Қоракўл туман филиали ва фуқаро Тоғаева **** ўртасида **** йил 7 июлда кредит шартномаси тузилган.Шартномасига асосан **** сўм кредит майда шохли чорва моли қўй сотиб олиш учун ****. **** йил 2 мартда даъвогар ва жавобгар ўртасида “ҳар бир оила тадбиркор” дастури доирасида жисмоний шахсларга **** кредитларнинг қайтмаслик хатаридан суғурта қилиш тўғрисида 1-сонли бош шартнома тузилган. Мазкур бош суғурта шартномасига асосан **** йил 7 июлда АЕКи ****сонли суғурта полиси берилган. Суғурта шартномасининг 1.1-бандига кўра, суғурталовчи мазкур шартномага асосан суғурта қилдирувчи томонидан “Ҳар бир оила-тадбиркор” дастури доирасида **** маблағларни қайтмаслик хатарини, яъни тадбиркорлик хавфини суғурталайди. Шартноманинг 1.3-бандига биноан, суғурта шартномаси бўйича суғурта объекти бўлиб кредит маблағи қарз олувчи томонидан сўндириш бўйича **** **** оқибатида суғурта қилдирувчининг кредит шартномаси бўйича юзага келган зарарлари билан боғлиқ мулкий манфаатлари ҳисобланади. Кредит олувчи фуқаро ****ғаева томонидан кредитни қайтариш **** **** оқибатида қарздорлик юзага келган. Фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро судининг **** йил 15 февралдаги ҳал қилув қарори билан ****ғаевадан **** фойдасига **** сўм қарздорлик ундирилган.Ушбу суд ҳужжатига асосан ижро **** берилган. **** ижро бюроси Қоракўл туман бўлими томонидан ижро ҳаракатлари амалга ошириш жараёнида қарздорнинг ундирув қаратилиши мумкин бўлган мол-мулки ва даромадлари йўқлиги сабабли **** йил 21 августдаги қарори билан ижро иши тамомланиб, ижро ҳужжати “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 434-моддаси тартибида ва муддатида **** учун **** реестрига юборилган ва ижросиз қайтарилган. Даъвогар **** йил 28 августда жавобгарга талабнома билан мурожаат қилиб, суғурта товони **** сўмни тўлаб беришни сўраган. Жавобгар томонидан даъвогарнинг талабномаси ижросиз қолдирилган.Шу сабабли даъвогар манфаатида палата судга даъво аризасидаги талаб билан мурожаат қилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) ****-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. Мазкур ҳолатда низо суғурта шартномасидан келиб чиққан. ФКнинг ****-моддасига асосан **** **** шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, мулкий суғурта шартномасига мувофиқ бир тараф (суғурталовчи) шартномада шартлашилган **** (суғурта мукофоти) эвазига шартномада назарда тутилган воқеа (суғурта ҳодисаси) содир бўлганда бошқа тарафга (суғурта қилдирувчига) ёки шартнома қайси шахснинг фойдасига тузилган бўлса, ўша шахсга (наф олувчига) бу ҳодиса оқибатида суғурталанган мулкка етказилган зарарни ёхуд суғурталанувчининг бошқа мулкий манфаатлари билан боғлиқ зарарни шартномада белгиланган сумма (суғурта пули) доирасида тўлаш (суғурта товони тўлаш) **** олади. Суғурта шартномасининг 5.1-бандига кўра, қарз олувчи (кредит олувчи) кредит шартномаси сўндириш жадвалида белгиланган кредит қарзини қайтариш муддатида ёки кредит қарзи суд томонидан муддатидан олдин ундириш белгиланганда суғурта қилдирувчи олдидаги молиявий **** ****, яъни кредит шартномаси бўйича кредит асосий қарзи ва/ёки унга ҳисобланган фоизларни (кредит қарздорлигини) тўламаслиги (қайтара олмаслиги) натижасида “Суғурта қилдирувчининг” зарар кўриши суғурта ҳодисаси ҳисобланади. Суғурта полисига асосан суғурта суммаси **** сўм, суғурта амал қилиш муддати **** йил 7 июлдан **** йил 6 июлга қадар белгиланган. Суғурта шартномасининг 2.14-бандига кўра, зарар - суғурта ҳодисаси содир бўлганда қарз олувчи суғурта қилдирувчи олдидаги ўз **** тўлиқ ёки қисман **** натижасида суғурта қилдирувчининг қайтариб ололмаган кредит асосий қарзи ва ҳисобланган кредит фоизи миқдори ҳисобланади.Зарар миқдори шартнома шартларига асосан аниқланади. Кредит олувчи фуқаро ****ғаева томонидан кредит шартномаси бўйича кредит ва унга ҳисобланган фоизлар бўйича тўловлар ўз **** тўланмаган.Натижада **** сўм кредит қарздорлиги юзага келган. Демак, суғурта шартномасида назарда тутилган суғурта ҳодисаси юзага келган. Суғурта шартномасининг 9.1.1-бандига кўра, суғурталовчига талаб билдирилгунига қадар суғурта қилдирувчи қарздордан қарзни ундиришнинг барча чораларини кўриши зарурлиги белгиланган. Ўзбекистон савдо-саноат палатаси Бухоро вилоят ҳудудий бошқармасининг даъвогар **** манфаатида киритган даъво аризаси бўйича фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро судининг **** йил 15 февралдаги ҳал қилув қарори билан ****ғаевадан **** фойдасига **** сўм кредит ва унга ҳисобланган фоиз қарздорлиги ундирилган. Қарор юзасидан ижро **** берилган, **** ижро бюроси Қоракўл туман бўлими томонидан ижро ҳаракатлари олиб борилган. **** ижро бюроси Қоракўл туман бўлими давлат ижрочисининг **** йил 25 августдаги қарорига асосан **** ижро ҳаракатлари давомида қарздорнинг пул маблағлари ва мол-мулклари аниқланмаганлиги сабабли “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 40-моддасининг биринчи қисми 3-бандига асосан ижро иши юритиш тамомланиб, ижро **** даъвогарга ижросиз қайтарилган. Судлов ҳайъати жавобгарнинг апелляция шикоятида келтирган даъво аризаси киритиш **** **** палата билан тузилган шартномаси муддати тугаганлиги сабабли даъво аризаси кўрмасдан қолдирилиши лозимлиги **** **** билан келишмайди. Чунки, палата ва даъвогар **** ўртасида палатага аъзолик шартномаси М---*****сонли шартнома **** йил 11 сентябрда бир йил муддатга тузилган. Иш ҳужжатларида **** этилган даъвогарнинг палатага аъзолиги тўғрисида берилган гувоҳнома нусхасида амал қилиш муддати **** йил 11 декабрь санасигача кўрсатилган бўлсада, судлов ҳайъати томонидан ушбу гувоҳномани текшириш учун унинг (Э1<-коди сканер қилинганда амал қилиш муддати **** йил 11 сентябрга қадар эканлиги **** қайд мавжудлигини аниқланди. Бироқ, мазкур иш бўйича палата судга **** этилган даъво аризаси **** йил 8 сентябрь санасида ****- **** билан қайд қилиниб, имзоланган, яъни аъзолик гувоҳномаси амал қилиш **** имзоланган. Бундай ҳолатда судлов ҳайъати даъво аризаси судга **** йил 8 октябрь санасида кирим қилинганлиги, даъво аризасини кўрмасдан қолдиришга асос бўлмайди деб ҳисоблайди. Шунингдек, жавобгар шикоятда суғурта шартномасининг 14.****.3бандига мувофиқ мазкур шартнома юзасидан келиб чиқадиган барча келишмовчиликлар ва низолар ўзаро келишув йўли билан ҳал этилиши, ҳал этиш имкони бўлмаган **** қонунчиликка мувофиқ ҳал этилиши лозимлиги ҳамда икки тараф ҳам палата аъзоси бўлганлиги учун низони судгача ҳал этиш чоралари кўрилмаганлиги сабабли иш юритиш тугатилиши лозимлиги **** **** келтирган. Суғурта шартномасининг 14.2-бандида ушбу шартномада келтирилган масалалар юзасидан баҳслар талаблар ёки келишмовчиликлар юзага келган **** томонлар уларни музокаралар ва/ёки медиация йўли билан ҳал этиш чораларини кўрадилар, 14.3 бандида эса шартномадан келиб чиққан баҳслар ,келишмовчиликлар,талаблар.Шу жумладан унинг ижроси, бузилиши, тугатилиши ёки **** эмаслиги масалалари музокаралар йўли билан ҳал этиб бўлмаса,Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонун ҳужжатларига мувофиқ ҳал этилади-деб келишилган. Бироқ, тарафлар ўртасида тузилган суғурта шартномасида ва қонунчиликда мазкур турдаги низоларни кўришда низони судгача ҳал этиш чораларини кўриши шартлиги белгиланмаган. Шу боис, судлов ҳайъати жавобгарнинг мазкур низони судгача ҳал этиш чоралари кўрилмаганлиги сабабли иш юритишдан тугатилиши лозимлиги **** **** билан келишмайди. Шунингдек, жавобгар шикоятида шартномага кўра кутиш даври тугагандан сўнг воқеа содир бўлганлиги **** ариза берилиши, кутиш даври ўтмаганлиги **** **** келтирган. Суғурта шартномасининг 9.2 бандига кўра, ушбу шартноманинг 5.1бандида кўрсатилган ҳолатлар юзага келганда суғурта қилдирувчи-қарздор суғурталовчига кутиш даври тугагандан сўнг воқеа содир бўлганлиги тўғрисида ариза бериши, шунингдек суғурталовчига зиён содир бўлганлигини ва миқдорини аниқлаш имконини берувчи ҳужжатларини бериши келишилган. Шартноманинг 2.9-бандига биноан, кутиш даври- ушбу суғурта шартномасида кўрсатилган давр бўлиб, у кредит шартномаси муддати тугаши билан суғурта ҳодисаси содир бўлган ҳисобланади.Кутиш даври, кўрсатилган воқеалардан қайси бири аввал содир бўлишидан келиб чиқиб, кредит шартномасида кўрсатилган кредитни сўндириш муддати тўлиқ тугаганда ёки суғурта шартномаси муддатидан олдин бекор қилинганда суғурта қилдирувчининг зиён кўриш эҳтимоли юзага келган куни бошланиши.Кутиш даври 15 календарь куни эканлиги белгиланган. Судлов ҳайъати жавобгарнинг кутиш даври муддати ўтмаганлиги **** **** билн келишмайди. Чунки, кредит олувчи томонидан кредит **** **** сабабли кредит қарздорлиги юзага келган ва **** кредитнинг қайтмаслик хатари, суғурта қилдирувчининг зиён кўриш эҳтимоли юзага келган, яъни суғурта ҳодисаси содир бўлган. Қарздордан кредит қарздорлигини ундириш **** фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро судининг ҳал қилув қарори **** йил 15 февралда қабул қилиниб, ижро ҳужжати ижро қилиш имконияти йўқлиги сабабли **** йил 21 августда **** ижро бюросининг қарори билан қайтарилган.Даъвогар томонидан 15 кунлик кутиш даврига амал қилинган, орадан бир ойдан ортиқ **** ўтиб **** йил 8 октябрда судга даъво аризаси **** этилган. Иш ҳужжатларида суғурта шартномасида назарда тутилган суғурта товонини тўлашни рад этиш учун асослар мавжуд эмас. Даъвогарнинг мазкур ҳолатда суғурта ҳодисаси вужудга келганлиги сабабли ушбу суғурта товонини тўлаш тўғрисида жавобгарга юборган талабнома хати асоссиз ****. “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 34моддасининг биринчи қисмига кўра, суғурталовчи суғурта шартномасидакўрсатилган шахсга **** суғурта ҳодисаси юз берган **** суғурта товонини (суғурта тўловини) тўлаши шарт. Даъвогар томонидан даъво талабида **** сўм суғурта товони сўралган бўлсада, бироқ фуқролик ишлари бўйича суднинг қонуний кучда бўлган ҳал қилув қарори билан кредит олувчидан **** сўмлик кредит қарздорлиги ундирилган. ФК ****-моддасининг учинчи қисмига кўра, **** йил 1 январдан бошлаб вужудга келган муносабатларда кредит бўйича қарздорликни ундириш тўғрисида суднинг ҳал қилув қарори чиқарилганда суд қарорида кўрсатилган, кредит бўйича ундириладиган суммага нисбатан ушбу Кодекснинг ****- моддаси биринчи ва иккинчи қисмларида ҳамда ****-моддаси биринчи қисмида назарда тутилган фоизлар, шунингдек неустойка ҳисобланиши тўхтатилиши белгиланган. Бундай ҳолатда даъво талабининг **** сўм суғурта товонини ундириш талаби асосли, қолган **** сўм кредит фоиз қарзи бўйича суғурта товони ундириш қисмини асоссиз ҳисобланади. Чунки, кредит асосий қарзини муддатидан олдин ундириш **** **** йил 15 февралдаги суд ҳужжати қабул қилинган бўлсада, ФК ****- моддасига зид равишда ушбу санадан кейин кредит асосий қарздорлигига асоссиз фоизлар ҳисобланган. Биринчи инстанция суди ишда аниқланган ҳолатлар ва қонунчилик талабидан келиб чиқиб, даъво талабини қисман қаноатлантириб, жавобгардан даъвогар фойдасига **** сўм суғурта товонини ундириш ва даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этиш **** тўғри хулосага келган. Жавобгарнинг апелляция шикоятида келтирган **** суд ҳужжатини бекор қилиш ва ўзгартириш учун асос бўла олмайди. Судлов ҳайъати иш ҳужжатларида биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш учун ИПКнинг ****-моддасида кўрсатилган асослар мавжуд эмас деб ҳисоблайди. ИПК ****-моддаси биринчининг қисми 1-бандига кўра, апелляция инстанцияси суди апелляция шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришга ****. Қайд этилганларга асосан судлов ҳайъати ишда аниқланган ҳолатлар ва қонун талабидан келиб чиқиб, жавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топди. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Ушбу модданинг тўққизинчи қисмига кўра ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш тартибидаги шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Судлов ҳайъати, суд **** ундириш масаласини муҳокама қилиб, жавобгар апелляция шикояти билан мурожаат қилишда олдиндан **** сўм давлат божи ва **** сўм почта **** тўлаганлигини инобатга олиб, унинг зиммасида қолдиришни, жавобгардан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг депозит ҳисобига ишни апелляция инстанциясида видеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ **** сўм суд **** ундиришни лозим топди. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****, ****-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъатиқ а р о р қ и л а д и : Жавобгар “КаШ §ид’ш!а” акциядорлик жамиятининг апелляция шикоятини қаноатлантириш рад этилсин. Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 5 ноябрдаги ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилсин. Жавобгар “Кай1 §ид’ш!а” акциядорлик жамиятининг томонидан апелляция инстанцияси суди учун олдиндан **** сўм давлат божи ва **** сўм почта **** тўланганлиги инобатга олиниб, унинг зиммасида қолдирилсин. Жавобгар “Кай1 §ид’ш1а” акциядорлик жамиятидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг депозит ҳисобига ишни апелляция инстанциясида видеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ **** сўм суд **** ундирилсин. Қарор юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган пайтдан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан бир йил муддатда биринчи инстанция суди орқали Бухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи **** ҳайъат аъзолари **** ****