Решение #2830011 economic_new

****2/****5-сонли иқтисодий иш Биринчи инстанция судида ишни кўрган судья **** Апелляция инстанцияси маърузачи судья**** судида БУХОРО ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ АПЕЛЛЯЦИЯ ИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ **** **** йил23декабрь Бухоровилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати судьясиМ.Болтаевнинг раислигида, ҳайъат аъзолари судьялар****ва****ларданиборат таркибда, судья катта ёрдамчиси****нинг котиблигида,видеоконференцалоқа оператори **** кўмагида,даъвогар “****” акциядорлик тижорат **** вакили Ў.Собиров (**** йил 14 майдаги 14-сонли ишончнома асосида)лар иштирокида, Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилоят ҳудудий бошқармасининг даъвогар “****” акциядорлик тижорат **** манфатида жавобгар “K fil sug’urt ” акциядорлик жамиятига нисбатан суғурта товонини ундириш **** даъво аризаси юзасидан қабул қилинганБухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 5 ноябрдаги ҳал қилув қарорига нисбатан жавобгар“K fil sug’urt ” акциядорлик жамиятининг берган апелляция шикоятини иқтисодий иш ҳужжатлари билан бирга Бухоро вилоят суди биносида видеоконференцалоқа режимида ўтказилган очиқ суд **** кўрибчиқиб, қуйид гил рни аниқлади: “Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилоят ҳудудий бошқармаси (бундан буён матнда палата деб юритилади) даъвогар “****” акциядорлик тижорат ****(бундан буён матнда жавобгар деб юритилади)манфаатидасудга даъво аризаси билан мурожаат қилиб,жавобгар “K fil sug’urt ” акциядорлик жамияти(бундан буён матнда жавобгар деб юритилади)дан****сўм суғурта товонини ундиришни сўраган. Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил5 ноябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризасиқисманқаноатлантирилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига****сўм суғурта товони ва олдиндан тўланган **** сўм почта **** ундилиши белгиланиб, даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш радэтилган. Жавобгар суд ҳужжатидан норози бўлиб апелляция шикояти берган.Шикоятда палата билан тузилган аъзолик шартномаси муддати тугаган бўлсада, ушбу ҳолатга суд муносабат билдирмаганлиги, даъво аризасини кўрмасдан қолдириши лозимлиги, даъво аризасини жавобгар рўйхатдан ўтган юридик манзил бўйича судга **** этилиши лозимлиги, яъни Тошкент туманлараро судига ўтказиш ўрнига асоссиз кўриб чиқилганлиги, икки тарафҳам палата аъзоси бўлиб, палата томонидан низони судгача ҳал этиш чоралари кўрилмасдан судга мурожаат этишга йўл қўйилганлиги, шартноманинг 9.2-банди мувофиқ 5-бандда кўрсатилган ҳолатлар юзага келганда суғурта қилдирувчи/қарздор суғурталовчига кутиш даври тугагандан сўнг воқеа содир бўлганлиги тўғрисида ариза бериши, тегишли ҳужжатларни **** этиши кўрсатилганлигини, кутиш даври шартномада кўрсатилган давр бўлиб, у кредит шартномаси муддати тугаши билан суғурта ҳодисаси содир бўлган ҳисобланиши, кутиш даври кўрсатилган воқеалардан қайси бири аввал содир бўлишидан келиб чиқиб, кредит шартномасида кўрсатилган кредитни сўндириш муддати тўлиқ тугаганда ёки суғурта шартномаси муддатидан олдин бекор қилинганда суғурта қилдирувчининг зиён кўриши эҳтимоли юзага келган куни бошланиши этиб белгиланганлиги,мазкур ҳолатда кредитни сўндириш муддати тугамаган ёки суғурта шартномаси муддатидан олдин бекор қилинмаганлиги, яъни кутиш муддати ўтмаганлиги, суд томонидан процессуал ҳуқуқ нормаларига амал қилинмасдан туриб қарор қабул қилинганлиги баён қилиниб, ҳал қилув қарорини бекор қилиш ва даъво талабларини рад этиш сўралган. Суд ****видеоконференцалоқа режимидаиштирок этган даъвогар вакили жавобгарнинг шикоятида келтирган **** асоссиз эканлигини, суд қарори тўғри қабул қилинганлигини, суғурта ҳодисаси юзага келганлигини ва жавобгарга суғурта товонини тўлаш **** хабар берилганлигини, суғурта товони асоссиз тўлаб берилмаганлигини билдириб, жавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни сўради. Суд **** **** ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган палата, жавобгарсуд **** вакил иштирокини таъминлашмади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (матнда ИПК деб юритилади) ****-моддасининг тўртинчи қисмигакўра, апелляция инстанцияси судининг суд **** суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган апелляция шикоятини (протестини) берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди. Судлов ҳайъати ИПК ****-моддасининг тўртинчи қисмига асосланиб, ишни палатава жавобгарвакилининг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топди. Судлов ҳайъати иш бўйича маърузачи судьянинг маърузасини тинглаб,даъвогарвакилининг тушунтиришларини эшитиб, апелляция шикоятидаги **** ва иш ҳужжатларини ўрганиб чиқиб, қуйидаги келтирилган асосларга кўра жавобгарнингапелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни,биринчи инстанция судинингҳал қилув қарориниўзгаришсиз қолдиришн лозим топди. ИПК ****-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларига мувофиқ суд ишни апелляция инстанциясида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлигини ва асослилигини текширади.Суд янгидалилларни текшириши ва янги фактларни аниқлаши мумкин.Апелляция инстанциясининг суди биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини тўлиқ **** текшириши шарт. Иш ҳужжатларидан аниқланишича, даъвогарнинг Қоракўл туман филиали ва фуқаро**** қизиўртасида **** йил 16 мартдакредит шартномаси тузилган.Шартномага асосан **** сўм кредитқишлоқ хўжалиги бўйича хизматларучун ****. **** йил2мартда даъвогар ва жавобгар ўртасида “ҳар бир оила тадбиркор” дастури доирасида жисмоний шахсларга **** кредитларнинг қайтмаслик хатаридан суғурта қилиш тўғрисида 1-сонли бош шартнома тузилган. Мазкур бош суғурта шартномасига асосан **** йил25 мартда ********-сонли суғурта полиси берилган. Суғурта шартномасининг 1.1-бандига кўра, суғурталовчи мазкур шартномага асосан суғурта қилдирувчи томонидан “Ҳар бир оила-тадбиркор” дастури доирасида **** маблағларни қайтмаслик хатарини, яъни тадбиркорлик хавфини суғурталайди. Шартноманинг 1.3-бандига биноан, суғурта шартномаси бўйича суғурта объекти бўлиб кредит маблағи қарз олувчи томонидан сўндириш бўйича **** **** оқибатида суғурта қилдирувчининг кредит шартномаси бўйича юзага келган зарарлари билан боғлиқ мулкий манфаатлари ҳисобланади. Кредит олувчи фуқаро****томонидан кредитни қайтариш******** оқибатида қарздорлик юзага келган. Фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро судининг **** йил 23 майдагиҳал қилув қарори билан****дан **** фойдасига ****сўм қарздорлик ундирилган.Ушбу суд ҳужжатига асосан ижро **** берилган. **** ижро бюроси Қоракўл туман бўлими томонидан ижро ҳаракатлари амалга ошириш жараёнида қарздорнинг ундирув қаратилиши мумкин бўлган мол-мулки ва даромадлари йўқлиги сабабли **** йил 16 сентябрдагиқарори биланижро иши тамомланиб,ижро ҳужжати“Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 434-моддаси тартибидава муддатида **** учун**** реестрига юборилганва ижросиз қайтарилган. Даъвогар **** йил2 сентябрдажавобгарга талабнома билан мурожаат қилиб, суғурта товони****сўмни тўлаб беришни сўраган. Жавобгар томонидан даъвогарнинг талабномаси ижросиз қолдирилган.Шу сабабли даъвогар манфаатида палата судга даъво аризасидаги талаб билан мурожаат қилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) ****-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. Мазкур ҳолатда низо суғурта шартномасидан келиб чиққан. ФКнинг ****-моддасига асосан **** **** шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, мулкий суғурта шартномасига мувофиқ бир тараф (суғурталовчи) шартномада шартлашилган **** (суғурта мукофоти) эвазига шартномада назарда тутилган воқеа (суғурта ҳодисаси) содир бўлганда бошқа тарафга (суғурта қилдирувчига) ёки шартнома қайси шахснинг фойдасига тузилган бўлса, ўша шахсга (наф олувчига) бу ҳодиса оқибатида суғурталанган мулкка етказилган зарарни ёхуд суғурталанувчининг бошқа мулкий манфаатлари билан боғлиқ зарарни шартномада белгиланган сумма (суғурта пули) доирасида тўлаш (суғурта товони тўлаш) **** олади. Суғурта шартномасининг 5.1-бандига кўра, қарз олувчи (кредит олувчи) кредит шартномаси сўндириш жадвалида белгиланган кредит қарзини қайтариш муддатида ёки кредит қарзи суд томонидан муддатидан олдин ундириш белгилангандасуғурта қилдирувчи олдидаги молиявий **** ****, яъни кредит шартномаси бўйича кредит асосий қарзи ва/ёки унга ҳисобланган фоизларни (кредит қарздорлигини) тўламаслиги (қайтара олмаслиги) натижасида “Суғурта қилдирувчининг” зарар кўриши суғурта ҳодисаси ҳисобланади. Суғурта полисига асосан суғурта суммаси 39******** сўм, суғурта амал қилиш муддати **** йил 25 мартдан**** йил 15 мартгақадар белгиланган. Суғурта шартномасининг 2.14-бандига кўра, зарар - суғурта ҳодисаси содир бўлганда қарз олувчи суғурта қилдирувчи олдидаги ўз **** тўлиқ ёки қисман **** натижасида суғурта қилдирувчининг қайтариб ололмаган кредит асосий қарзи ва ҳисобланган кредит фоизи миқдори ҳисобланади.Зарар миқдори шартнома шартларига асосан аниқланади. Кредит олувчи фуқаро М.Акрамоватомонидан кредит шартномаси бўйича кредит ва унга ҳисобланган фоизлар бўйича тўловлар ўз **** тўланмаган.Натижада****сўмкредит қарздорлиги юзага келган. Демак, суғурта шартномасида назарда тутилган суғурта ҳодисаси юзага келган. Суғурта шартномасининг 9.1.1-бандига кўра, суғурталовчига талаб билдирилгунига қадар суғурта қилдирувчи қарздордан қарзни ундиришнинг барча чораларини кўриши зарурлиги белгиланган. Ўзбекистонсавдо-саноат палатасиБухоро вилоят ҳудудий бошқармасининг даъвогар **** манфаатида киритган даъво аризаси бўйича фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро судининг **** йил 23 майдагиҳал қилув қарори билан****дан **** фойдасига ****сўм кредит ва унга ҳисобланган фоиз қарздорлиги ундирилган. Қарор юзасидан ижро ****берилган, М****ижро бюроси Қоракўл туман бўлими томониданижро ҳаракатлари олиб борилган. **** ижро бюроси Қоракўл туман бўлими давлат ижрочисининг **** йил16 сентябрдагиқарорига асосан **** ижро ҳаракатлари давомида қарздорнинг пул маблағлари ва мол-мулклари аниқланмаганлиги сабабли “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 40-моддасининг биринчи қисми 3-бандига асосан ижро иши юритиш тамомланиб, ижро **** даъвогарга ижросиз қайтарилган. Судлов ҳайъати жавобгарнинг апелляция шикоятида келтирган даъво аризаси киритиш **** **** палата билан тузилган шартномаси муддати тугаганлиги сабабли даъво аризаси кўрмасдан қолдирилиши лозимлиги **** **** билан келишмайди. Чунки, палата ва даъвогар **** ўртасида палатага аъзолик шартномаси М---*****сонли шартнома **** йил 11 сентябрдабир йил муддатга тузилган. Иш ҳужжатларида **** этилган даъвогарнинг палатага аъзолиги тўғрисида берилган гувоҳнома нусхасида амал қилиш муддати **** йил 11 декабрь санасигача кўрсатилган бўлсада, судлов ҳайъати томонидан ушбу гувоҳномани текшириш учун унингQR-коди сканер қилинганда амал қилиш муддати **** йил 11 сентябрга қадар эканлиги **** қайд мавжудлигини аниқланди. Бироқ, мазкур иш бўйича палата судга **** этилган даъво аризаси **** йил 8 сентябрь санасида ****3- **** билан қайд қилиниб, имзоланган, яъни аъзолик гувоҳномаси амал қилиш **** имзоланган. Бундай ҳолатда судлов ҳайъати даъво аризаси судга **** йил 8 октябрь санасида кирим қилинганлиги, даъво аризасини кўрмасдан қолдиришга асос бўлмайди деб ҳисоблайди. Шунингдек, жавобгар шикоятда суғурта шартномасининг 14.****.3-бандига мувофиқ мазкур шартнома юзасидан келиб чиқадиган барча келишмовчиликлар ва низолар ўзаро келишув йўли билан ҳал этилиши, ҳал этиш имкони бўлмаган **** қонунчиликка мувофиқ ҳал этилиши лозимлиги ҳамда икки тараф ҳам палата аъзоси бўлганлиги учун низони судгача ҳал этиш чоралари кўрилмаганлиги сабабли иш юритиш тугатилиши лозимлиги **** **** келтирган. Суғурта шартномасининг 14.2-бандида ушбу шартномада келтирилган масалалар юзасидан баҳслар талаблар ёки келишмовчиликлар юзага келган **** томонлар уларни музокаралар ва/ёки медиация йўли билан ҳал этиш чораларини кўрадилар, 14.3 бандида эса шартномадан келиб чиққан баҳслар ,келишмовчиликлар,талаблар.Шу жумладан унинг ижроси, бузилиши, тугатилиши ёки**** эмаслиги масалалари музокаралар йўли билан ҳал этиб бўлмаса,Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонун ҳужжатларига мувофиқ ҳал этилади-деб келишилган. Бироқ, тарафлар ўртасида тузилган суғурта шартномасида ва қонунчиликда мазкур турдаги низоларни кўришда низони судгача ҳал этиш чораларини кўриши шартлигибелгиланмаган. Шу боис, судлов ҳайъати жавобгарнинг мазкур низони судгача ҳал этиш чоралари кўрилмаганлиги сабабли иш юритишдан тугатилиши лозимлиги **** **** билан келишмайди. Шунингдек, жавобгар шикоятида шартномага кўра кутиш даври тугагандан сўнг воқеа содир бўлганлиги **** ариза берилиши, кутиш даври ўтмаганлиги **** **** келтирган. Суғурта шартномасининг 9.2 бандига кўра, ушбу шартноманинг 5.1-бандида кўрсатилган ҳолатлар юзага келганда суғурта қилдирувчиқарздор суғурталовчига кутиш даври тугагандан сўнг воқеа содир бўлганлиги тўғрисида ариза бериши, шунингдек суғурталовчига зиён содир бўлганлигини ва миқдорини аниқлаш имконини берувчи ҳужжатларини бериши келишилган. Шартноманинг 2.9-бандига биноан,кутиш даври- ушбу суғурта шартномасида кўрсатилган давр бўлиб, у кредит шартномаси муддати тугаши билан суғурта ҳодисаси содир бўлган ҳисобланади.Кутиш даври, кўрсатилган воқеалардан қайси бири аввал содир бўлишидан келиб чиқиб, кредит шартномасида кўрсатилган кредитни сўндириш муддати тўлиқ тугаганда ёки суғурта шартномаси муддатидан олдин бекор қилингандасуғурта қилдирувчинингзиён кўриш эҳтимолиюзага келган куни бошланиши.Кутиш даври 15 календарь куни эканлигибелгиланган. Судлов ҳайъати жавобгарнинг кутиш даври муддати ўтмаганлиги **** **** билн келишмайди. Чунки, кредит олувчи томонидан кредит **** **** сабабли кредит қарздорлиги юзага келган ва **** кредитнинг қайтмаслик хатари, суғурта қилдирувчининг зиён кўриш эҳтимолиюзага келган, яъни суғурта ҳодисаси содир бўлган. Қарздордан кредит қарздорлигини ундириш **** фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро судининг ҳал қилув қарори **** йил 23 майдақабул қилиниб, ижро ҳужжати ижро қилиш имконияти йўқлиги сабабли **** йил16 сентябрда**** ижро бюросининг қарори билан қайтарилган.Даъвогар томонидан 15 кунлик кутиш даврига амал қилинган, орадан бир ойдан ортиқ **** ўтиб **** йил 8 октябрда судга даъво аризаси **** этилган. Иш ҳужжатларида суғурта шартномасида назарда тутилгансуғурта товонини тўлашни рад этиш учун асослар мавжуд эмас. Даъвогарнинг мазкур ҳолатда суғурта ҳодисаси вужудга келганлиги сабабли ушбу суғурта товонини тўлаш тўғрисида жавобгаргаюборганталабнома хати асоссиз ****. “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 34-моддасининг биринчи қисмига кўра, суғурталовчи суғурта шартномасидакўрсатилган шахсга **** суғурта ҳодисаси юз берган **** суғурта товонини (суғурта тўловини) тўлаши шарт. Даъвогар томонидан даъво талабида****сўм суғурта товони сўралган бўлсада, бироқ фуқролик ишлари бўйича суднинг қонуний кучда бўлган ҳал қилув қарори билан кредит олувчидан****сўмлик кредит қарздорлиги ундирилган. ФК ****-моддасининг учинчи қисмига кўра, **** йил 1 январдан бошлаб вужудга келган муносабатларда кредит бўйича қарздорликни ундириш тўғрисида суднинг ҳал қилув қарори чиқарилганда суд қарорида кўрсатилган, кредит бўйича ундириладиган суммага нисбатан ушбу Кодекснинг ****-моддаси биринчи ва иккинчи қисмларида ҳамда ****моддаси биринчи қисмида назарда тутилган фоизлар, шунингдек неустойка ҳисобланиши тўхтатилиши белгиланган. Бундай ҳолатда даъво талабининг****сўм суғурта товонини ундириш талаби асосли, қолган1******** сўм кредит фоиз қарзи бўйича суғурта товони ундириш қисмини асоссиз ҳисобланади. Чунки, кредит асосий қарзини муддатидан олдин ундириш **** **** йил23 майдасуд ҳужжати қабул қилинган бўлсада,ФК ****-моддасига зид равишда ушбу санаданкейинкредит асосий қарздорлигига асоссиз фоизлар ҳисобланган. Биринчи инстанция суди ишда аниқланган ҳолатлар ва қонунчилик талабидан келиб чиқиб, даъво талабини қисман қаноатлантириб,жавобгардан даъвогар фойдасига****сўм суғурта товонини ундиришвадаъво талабининг қолган қисминиқаноатлантиришнирад этиш**** тўғри хулосага келган. Жавобгарнинг апелляция шикоятида келтирган **** суд ҳужжатини бекор қилиш ва ўзгартириш учун асос бўла олмайди. Судлов ҳайъати иш ҳужжатларида биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш учун ИПКнинг ****-моддасида кўрсатилган асослар мавжуд эмас деб ҳисоблайди. ИПК ****-моддаси биринчининг қисми 1-бандига кўра, апелляция инстанцияси суди апелляция шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришга ****. Қайд этилганларга асосан судлов ҳайъати ишда аниқланган ҳолатлар ва қонун талабидан келиб чиқиб, жавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантиришнирад этишни, биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топди. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Ушбу модданинг тўққизинчи қисмига кўра ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш тартибидаги шикояти беришбилан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Судлов ҳайъати, суд **** ундириш масаласини муҳокама қилиб, жавобгар апелляция шикояти билан мурожаат қилишдаолдиндан **** сўм давлат божи ва **** сўмпочта ****и тўлаганлигини инобатга олиб, унингзиммасида қолдиришни, жавобгарданЎзбекистон Республикаси Олий судининг депозит ҳисобига ишни апелляция инстанциясида видеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ **** сўм суд ****ни ундиришнилозим топди. Юқоридагиларга кўра,Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****, ****-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қарорқилади: Жавобгар“K fil sug’urt ” акциядорлик жамиятинингапелляция шикоятини қаноатлантириш рад этилсин. Бухоро туманлараро иқтисодий судининг **** йил 5 ноябрдаги ҳал қилувқарори ўзгаришсиз қолдирилсин. Жавобгар“K fil sug’urt ” акциядорлик жамиятинингтомонидан апелляция инстанцияси суди учунолдиндан ****сўм давлат божи ва **** сўмпочта ****и тўланганлиги инобатга олиниб, унингзиммасида қолдирилсин. Жавобгар“K fil sug’urt ” акциядорлик жамиятидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг депозит ҳисобига ишниапелляция инстанциясидавидеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ **** сўм суд **** ундирилсин. Қарор юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган пайтдан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан бир йил муддатда биринчи инстанция суди орқали Бухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи **** ҳайъат аъзолари **** ****