Решение #2832867 Экономические

****1-2505/****-сонли иқтисодий иш Биринчи инстанция судида ишни кўрган судья– **** Апелляция инстанцияси судида маърузачи судья– О.Қўлдошов БУХОРО ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ АПЕЛЛЯЦИЯ ИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ **** ****5йил16 декабрь Бухоровилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати судьяси****нинг раислигида, ҳайъат аъзолари судьялар****ва О.Қўлдошовлардан иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси****нинг котиблигида,АТБ “Ўзсаноатқурилиш****”АТБвакили **** (**** йил 22 августдаги ****-сонлиишончнома асосида),иштирокида,Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилояти ҳудудий бошқармасинингдаъвогар АТБ “Ўзсаноатқурилиш****” манфаатидажавобгарлар якка тартибдаги тадбиркор “****” ва “Капитал суғурта” акциядорлик жамиятидан солидар тартибда жами ****.****.****,**** ундириш тўғрисидагидаъво аризасиюзасидан қабул қилинганБухоротуманлараро иқтисодий судининг ****5йил 9 октябрдаги ҳал қилув қарорига нисбатанЎзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилояти ҳудудий бошқармасинингдаъвогар АТБ “Ўзсаноатқурилиш****” манфаатида берилган апелляция шикоятини иқтисодий иш ҳужжатлари билан бирга Бухоро вилоят суди биносида ўтказилган очиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйид гил рни аниқлади: Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилоят ҳудудий бошқармаси даъвогар “****” АТБ манфаатида (бундан буёнматнда даъвогар деб юритилади) судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгарлар якка тартибдаги тадбиркор “****” ва “Капитал суғурта” акциядорлик жамиятидан солидар тартибда ****.****.**** сўм муддати ўтмаган кредит асосий қарзи, 8.****.****,**** муддати ўтган фоиз қарзи, ****.****,**** жорий фоиз қарзи ва ****.****,**** пеня, жами ****.****.****,****ни ундиришни сўраган Бухоро туманлараро иқтисодий судининг ****5йил9 октябрдаги ҳал қилув қарори даъво аризасиқисманқаноатлантирилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига ****.****.**** сўм муддати ўтмаган кредит асосий қарзи, 8.****.****,**** муддати ўтган фоиз қарзи, ****.****,**** жорий фоиз қарзи, ****.**** сўм пеня ва олдиндан тўланган 41.**** сўм почта **** ундирилган. Даъвонинг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Мазкур ҳал қилув қарорига нисбатанпалатадаъвогарманфаатида томонидан апелляция шикояти берилган.Апелляция шикоятида биринчиинстанция суди иш ҳолатларини тўлиқ аниқламаганлиги,моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари бузилганлиги ва нотўғри қўлланилганлигини, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириб,даъво аризанинг жавобгарлар якка тартибдаги тадбиркор “****” ва “Капитал суғурта” акциядорлик жамиятидан солидар тартибдадаъвогар фойдасига **** сўм кредитнинг асосий қисмидан қарздорликни, ****,**** кредитга ҳисобланган муддати ўтган фоиз қарздорлигини, ****,**** жорий фоиз қарздорлигини, **** сўм пеняни ундириш қисмини қаноатлантириш тўғрисида қарор қабул қилишнибилдирилиб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилишни, даъво аризасини қаноатлантиришнисўраган. Суд **** иштирок этгандаъвогарвакили апелляция шикоятида келтирган ****такрорлаб, якка тартибдаги тадбиркор “****” ва “Капитал суғурта” акциядорлик жамиятидан солидар тартибдаундиришни билдирилиб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилишни, даъво аризасини қаноатлантириштўғрисида янги қарор қабул қилишни сўради. Суд **** **** ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган палатава жавобгарларсуд **** вакилларииштирокини таъминламади. Судлов ҳайъати палата суднинг **** орқали хабардор қилинганлигини инобатга олиб, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (матнда ИПК деб юритилади) ****-моддасининг тўртинчи қисмига биноан ишни унинг вакили иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топди. Судлов ҳайъати иш бўйича маърузачи судьянинг маърузасини тинглаб,даъвогар вакилининг тушунтиришларини эшитиб, апелляция шикоятидаги **** ва иш ҳужжатларини ўрганиб чиқиб, қуйида келтирилган асосларга кўра,палатанинг даъвогар манфаатида келтирганапелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топади. ИПК ****-моддасига кўра, суд ишни апелляция инстанциясида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлигини ва асослилигини текширади.Суд янги далилларни текшириши ва янги фактларни аниқлаши мумкин. Апелляция инстанциясининг суди биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини тўлиқ **** текшириши шарт. Иш ҳужжатларидананиқланишича, тарафлар ўртасида **** йил 30 апрелда 28-сонли кредит шартномаси тузилган.Кредит шартномасига асосан даъвогар жавобгар ЯТТга компьютер хизматини ташкил этиш учун компьютер сотиб олиш **** 84 ой муддатга (шу жумладан имтиёзли даври 24 ой) йиллик 18 фоиз устама тўлаш шарти билан ****.****.**** сўм миқдорида кредит ****, жавобгар ЯТТ эса кредит ва унга ҳисобланган фоизларни ўз **** ва тўлиқ қайтариш **** олган. Кредит қайтмаслиги хатарини суғурталаш бўйича жавобгар суғурта ташкилоти ва даъвогар суғурта қилдирувчи ўртасида **** йил 4 апрелда ****сонли суғурта шартномаси тузилган.Суғурта шартномасида суғурта пули 2 суммаси ****.****.**** сўм, суғурта мукофоти 8.****.**** сўм, суғурта муддати **** йил 30 апрелдан **** йил 29 апрелга қадар белгиланган. Суғурта мукофоти тўлангандан сўнг **** йил 30 апрелда суғурта полиси расмийлаштириб берилган. Даъвогар томонидан кредит шартномасига асосан жавобгар ЯТТга ****.****.**** сўм миқдорида кредит маблағи ****, бироқ жавобгар ЯТТ томонидан кредитни қайтариш жадвалига кўра кредит фоиз қарзини ўз **** тўланмаган.Шунга кўра жавобгар ЯТТнинг **** йил 11 сентябрь куни ҳолатида ****.****.**** сўм муддати ўтмаган кредит асосий қарзи, 8.****.****,**** муддати ўтган фоиз қарзи, ****.****,**** жорий фоиз қарзи вужудга келган.Даъвогар томонидан жавобгарларга **** йил 11 август куни талабнома хатлари билан мурожаат қилиб, кредит қарзини тўлашни сўраган, бироқ талабнома хатлари оқибатсиз қолдирилганлиги сабабли тарафлар ўртасида мазкур низо вужудга келган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (матнда ФК деб юритилади)нинг 8 ва ****-моддаларига асосан **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади.Мазкур ҳолатда тарафларнинг ўзаро ҳуқуқ ва **** кредит ва суғурта шартномаларидан келиб чиққан. ФКнинг ****-моддасига кўра **** **** шартларига ва қонунчиликталабларига мувофик, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра кредит шартномаси бўйича бир тараф - **** ёки бошқа кредит ташкилоти (кредитор) иккинчи тарафга (қарз олувчига) шартномада назарда тутилган миқдорда ва шартлар асосида пул маблағлари (кредит) бериш, қарз олувчи эса олинган пул суммасини қайтариш ва унинг учун фоизлар тўлаш **** олади. ФК ****-моддасининг иккинчи қисмига кўра, агар қарз шартномасида қарзни қисмлаб (бўлиб-бўлиб) қайтариш назарда тутилган бўлса, қарз олувчи қарзнинг навбатдаги қисмини қайтариш учун белгиланган муддатни бузган ****, қарз берувчи қарзнинг қолган барча суммасини тегишли фоизлар билан бирга муддатидан олдин қайтаришни талаб қилишга ****. Кредит шартномасининг 5.1.4-бандига кўра, қарз олувчи томонидан мазкур кредит шартномасида белгиланган ҳар қандай тўлов **** **** ҳолларда **** кредит бўйича асосий қарзни муддатидан олдин қайтарилишини талаб қилиш ва ундирувни кредит таъминотига қаратиш орқали ундириш ҳуқуқи мавжудлиги белгиланган. Жавобгар ЯТТнинг даъвогар олдидаги **** йил 11 сентябрь куни ҳолатида ****.****.**** сўм муддати ўтмаган кредит асосий қарзи, 8.****.****,**** муддати ўтган фоиз қарзи, ****.****,**** жорий фоиз қарзи иш ҳужжатларидаги кредит шартномаси, **** маълумотномалари, ва даъвогар вакилининг суд **** берган тушунтиришлари билан тўлиқ тасдиқланади. Демак, мазкур ҳолатда даъвогарнинг жавобгар ЯТТдан кредит қарзини 3 ундириш **** даъво талаблари асосли ҳисобланади.Суд **** кунига қадар даъво талабидаги кредит қарзи тўланмаган. Биринчи инстанция суди шубоис,даъвогарнинг жавобгар ЯТТдан ****.****.**** сўм муддати ўтмаган кредит асосий қарзи, 8.****.****,**** муддати ўтган фоиз қарзи ва ****.****,**** жорий фоиз қарзини ундириш **** даъво талабларини тўлиқ қаноатлантириш**** асосли хулосага келган. Шунингдек, даъвогар даъво аризасида жавобгар ЯТТдан шартноманинг 8.3-бандига асосан кредит қарзи ўз **** тўланмаганлиги учун ҳисобланган ****.****,**** пеня ундиришни сўраган. ФКнинг ****-моддасига кўра, қарздор айби бўлган ****, **** **** ёки лозим **** **** учун, агар қонунчиликда ёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, жавоб беради. Ушбупеня суммаси шартнома шартига кўра кредит тўловлари кечиктирилган давр учун тўғри ҳисобланган.Демак, мазкур даъво талаби асосли ҳисобланади. ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****.Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак.Суд алоҳида ҳолларда қарздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга. Биринчи инстанция суди, тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблигини, даъвогар қарздорликни ундириш чораларини ўз **** кўрмаганлиги учун пенянинг ошишига сабаб бўлганлиги ва тарафларнинг мулкий манфаатларини эътиборга олиб, даъвонинг пеня ундириш талабини камайтириб қисман ****.**** сўм миқдорида қаноатлантиришни, қолган қисмини қаноатлантиришни рад қилиш**** қонуний тўхтамга келган. Судлов ҳайъатидаъвогарнинг жавобгар суғурта ташкилотидан кредит қарзи ва пеняни солидар тартибда ундириш **** даъво талабларини қуйидагиларга кўра асоссиз деб топади. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, мулкий суғурта шартномасига мувофиқ бир тараф (суғурталовчи) шартномада шартлашилган **** (суғурта мукофоти) эвазига шартномада назарда тутилган воқеа (суғурта ҳодисаси) содир бўлганда бошқа тарафга (суғурта қилдирувчига) ёки шартнома қайси шахснинг фойдасига тузилган бўлса, ўша шахсга (наф олувчига) бу ҳодиса оқибатида суғурталанган мулкка етказилган зарарни ёхуд суғурталанувчининг бошқа мулкий манфаатлари билан боғлиқ зарарни шартномада белгиланган сумма (суғурта пули) доирасида тўлаш (суғурта товони тўлаш) **** олади. Суғурта шартномасининг 3.1-бандига кўра, суғурта ҳодисаси бўлиб, суғурта муддатида юзага келган, қарздорнинг кредит шартномаси бўйича 4 зиммасига олган **** **** ёки лозим **** **** ҳамда кредит қарздорлиги (кредит бўйича асосий қарз ва фоизларни)ни кредит шартномасида белгиланган шартлар ва муддатларда тўлай олмаганлиги ҳисобланади. Суғурта шартномасининг 5.1-бандига кўра, суғурта пули (товони) Суғурталовчи томонидан Суғурта қилдирувчига Қарз олувчининг кредит шартномаси бўйича **** **** ёки лозим **** **** ҳолларда суғурта пули (товони)дан ошмаган миқдорда тўлаб берилади. Бинобарин, мазкур ҳолатда даъвогар томонидан ҳуқуқни ҳимоя қилиш усули нотўғри танланган, яъни суғурта шартномаси шартлари ва қонун талабига мувофиқ суғурта ҳодисаси вужудга келган **** жавобгар суғурта ташкилотига нисбатан суғурта товонини тўлашни талаб қилиш ҳуқуқига эга. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, қарздор кафиллик билан таъминланган **** **** ёки лозим **** **** **** кафил ва қарздор кредитор олдида солидар жавоб берадилар. Бироқ, тарафлар ўртасида кафиллик шартномаси тузилмаган. Суғурта шартномасининг 10.1-бандида суғурталовчи мазкур шартнома бўйича ўз зиммасига олган **** билан қарз олувчи билан бирга кредитнинг суғурта қилинган қисми бўйича суғурта пули (товони миқдорида суғурта қилдирувчи олдида солидар жавобгар бўлиши белгиланган.Бироқ, мазкур ҳолатда кредит қарзини тарафлардан солидар тартибда ундириш эмас, балки жавобгар ЯТТнинг кредит қарзини тўлаш бўйича жавобгар суғурта ташкилотининг суғурта пули (товони) ҳисобидан солидар ёки биргаликда жавоб бериши назарда тутилган. Қолаверса, суғурта шартномасининг 5.6-бандига кўра, суғурта пули (товони) Суғурталовчи томонидан мазкур шартноманинг 5.1-5.4-бандларида белгиланган тартибда ижтиёрий равишда Суғурта қилдирувчига тўлаб берилмаган ****, суғурта пули (товони) амалдаги қонунчилик талабларига асосан тегишли суднинг қарори асосида **** тартибда ундирилиши белгиланган. ИПК 68-моддасининг биринчи қисмига кўра, ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак. Биринчи инстанция суди шу боис,даъвогарнинг жавобгар суғурта ташкилотидан кредит қарзи ва пеняни солидар тартибда ундириш **** даъво талабларини қаноатлантиришни рад этиш **** тўғри хулосага келган. Судлов ҳайъати даъвогарнинг апелляция шикоятида келтирган **** билан келишмайди. Жавобгарнинг кредит қарзини тўлаш бўйича жавобгар суғурта ташкилотининг суғурта пули (товони) ҳисобидан солидар ёки биргаликда жавоб бериши назарда тутилган. 5 Ушбу ҳолатда даъвогардаъво талабида суғурта ташкилотига нисбатан солидар тартибдасуғурта пули (товони) ҳисобиданундириш талабини ҳам қўйилиши лозимбўлган. Шартномада ва қонунчиликда,даъво талабидажавобгар суғурта ташкилотидансуғурта пули (товони) ҳисобидан солидар ёки биргаликда жавоб бериши назарда тутилмаган. Бинобарин, даъвогар ҳуқуқниҳимоя қилиш усулини нотўғри танлаган. Судлов ҳайъати жавобгарнинг апелляция шикоятида келтирган **** суднинг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўла олмайди деб баҳолайди. Шунингдек, судлов ҳайъатииш ҳужжатларидабиринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун ИПКнинг ****-моддасида кўрсатилган асослар мавжуд эмас дебҳисоблайди. ИПКнинг ****-моддасига кўра, апелляция инстанцияси суди апелляция шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришга ****. Баён этилганларга асосан, судлов ҳайъати палатанинг даъвогар манфаатида келтирганапелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанция судинингҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топади. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Мазкур модданинг тўққизинчи қисмига кўра ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Судлов ҳайъати иш юзасидан суд **** **** масаласини муҳокама қилиб,палатанинг даъвогар манфаатида келтирилган апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этилганлигибоисапелляция инстанцияси учун даъвогар ҳисобидан республика бюджетига **** сўм давлат боживадаъвогар томонидан ******** почта ****тўланганлигини инобатга олиб, унингзиммасида қолдиришни лозим топади. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****, 279-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қарорқилади: Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Бухоро вилояти ҳудудий бошқармасинингдаъвогар АТБ “Ўзсаноатқурилиш****” манфаатида берилган апелляция шикоятини шикоятини қаноатлантириш рад этилсин. Бухоротуманлараро иқтисодий судининг ****5йил 9 октябрдаги ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилсин. Даъвогар АТБ “Ўзсаноатқурилиш****”ҳисобидан республика бюджетига**** сўм давлат божи ундирилсин. 6 Даъвогар АТБ “Ўзсаноатқурилиш****”томонидан олдиндан ****сўм почта ****тўланганлигиниинобатга олиниб, унинг зиммасида қолдирилсин. Мазкур қарор юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан бир йил муддатичидабиринчи инстанция суди орқали Бухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи **** ҳайъат аъзолари **** О.Қўлдошов 7