Решение #2841303 Экономические

****-сонлииқтисодийиш Биринчи инстанцияда ишни кўргансудья– **** Апелляцияинстанцияси судида маърузачисудья– **** БУХОРО ВИЛОЯТ СУДИНИНГ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ АПЕЛЛЯЦИЯ ИНСТАНЦИЯСИСУДИНИНГ Қ АР О Р И Бухорошаҳри ****5 йил 26 ноябрь Бухоро вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати судьяси **** раислигида, ҳайъат аъзолари судьялар **** ҳамда **** иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси **** котиблигида,Бухоро вилоят **** бўлим прокурори ****,Когон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасаси вакили А.Рўзиев (**** йил 25 мартдаги 57-сонли ишончномага асосан), Қоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасаси вакили **** (**** йил 24 июлдаги 99-сонли ишончномага асосан), даъвогар **** туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасаси манфаатида Когон туман адлия бўлимининг жавобгар Қоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасига нисбатан даъво аризаси юзасидан қабул қилинганКогон туманлараро иқтисодий судининг **** йил 25 августдаги ҳал қилув қарорига нисбатан Когон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасаси манфаатида Когон туман адлия бўлими томонидан берилган апелляция шикоятиниҳамда Когон шаҳар **** апелляция протестинииқтисодий иш ҳужжатлари билан бирга Бухоро вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати биносида ўтказилган очиқ суд **** кўриб чиқиб,қуйидагиларни аниқлади: Когон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасаси (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) манфаатида Когон туман адлия бўлими (бундан буён матнда адлиябўлимидеб юритилади) судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, Қоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасаси (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади)дан маҳсулот етказиб бериш шартномаси асосида тайёрлаб берилган маҳсулот учун тўланиши лозим бўлган ******** ****,****, техника хизмати кўрсатиш учун 67**** ****,****, хизматлар кўрсатиш шартномаси асосида хизмат кўрсатиш учун тўланиши лозим бўлган ******** ****,****, транспорт хизмати кўрсатиш шартномаси асосида хизмат кўрсатгани учун тўланиши лозим бўлган 18**** ****,18 (жами ******** ****) сўм, шундан буюртмачи томонидан 59**** **** сўмлик тўлов тўланганлигини инобатга олган ҳолда қолган қарздорликни ундиришни сўраган. Когон туманлараро иқтисодий судининг **** йил 25 июлдаги **** билан ишга низонинг предметига нисбатан **** талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахсларсифатида Бухоро вилояти иқтисодиёт ва молия бош бошқармаси ҳамда Бухоро вилояти Ғазначилик хизмати бошқармаси жалб қилинган. Суднинг **** йил 25 августдаги ҳал қилув қарори биландаъвогарнинг даъво асосини ўзгартириш тўғрисидаги аризаси қабул қилинган, жавобгар Қоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасининг иш бўйича даъво муддати қўллаш **** илтимосномаси қаноатлантирилган,даъвонинг тарафлар ўртасида тузилган **** йил 1 августдаги 1-сонли шартномага асосан ******** **** сўм, **** йил 8 январдаги ****-Т-сонли шартнома бўйича 5**** ****,**** ундириш қисми бўйича даъво муддати қўлланилганҳамда даъвонинг ушбу қисмиқаноатлантиришрадэтилган, даъвонинг қолган қисми асоссизлиги сабаблиқаноатлантиришрад этилган. Даъвогар манфаатида адлия бўлими ҳал қилув қароридан норози бўлиб, апелляция шикояти билан мурожаат қилган.Шикоятдадаъво аризасида кўрсатилган шартномаларнинг барчасинисудга **** қилишга имкон берилмаганлиги,кейинги суд **** **** қилишбилдирилганлиги, ушбу шартномаларнинг иккинчи нусхасини жавобгардан талаб қилиболинмаганлиги,даъво муддатини қўллабхатоликка йўл қўйилганлиги, тарафларўртасидарасмийлаштирилган**** йил 1 июль ҳамда **** йил 1июлдаги солиштирма далолатномаларда тарафларўртасида тузилган барча шартномалардаги кўрсатилган хизматларнинг умумий қарздорлик суммаси кўрсатилганлиги, даъво муддатининг ўтишида узилиш бўлганлиги,тарафлар ўртасида **** йил 1 июнда тузилган ****-МХ-сонли маҳсулот етказиб бериш шартномаси, **** йил 1 июнда тузилган 13-ТХ-сонли техника хизмати кўрсатиш шартномаси, **** йил 8июнда тузилган ****Ч-сонли хизматлар кўрсатиш шартномаси, **** йил 4 июнда тузилган 24/ТХ-8-сонли транспорт хизмати кўрсатиш шартномалариқонунгазид равишда танлов шартномалар,харид қилиш тартиб-таомилларига риоя қилмасдан тузилганлигисабабли **** эмаслиги ҳал қилув қарорида кўрсатилганлиги,Ўзбекистон Республикаси Президентининг **** йил 27 сентябрдаги ПҚ-****-сонли қарорининг илова билан тасдиқланган“Давлат буюртмачилари томонидан тўғридан-тўғри шартномалар бўйича харид қилинадиган товарлар (ишлар, хизматлар) рўйхати”нинг 9-бандида вазирлик (идора, муассаса) ва унинг таркибидаги ташкилот (муассаса) ўртасида қиймати базавий ҳисоблаш миқдорининг уч минг беш юз бараваригача бўлган товарлар (ишлар, хизматлар)нинг харид қилиниши бўйича тўғридан-тўғри шартномалар тузилиши мумикинлиги белгиланганлиги,рўйхатнинг 9-бандига Ўзбекистон Республикаси Президентининг **** йил 10 ноябрдаги ПФ-****сонли Фармони билан ўзгартириш киритилганлиги,шартномаларнинг умумий суммаси **** сўмни ташкил қилишлиги,Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарорига зид эмаслиги, аксинча тарафлар ўртасида тузилган барча тўғридан-тўғри шартномалар ****эканлиги, шартномаларнингбарчаси ғазначилик бўлимларида рўйхатданўтказиш шарт бўлмаганлиги, даъво асоси улар томонидан ўзгартирилганлиги ва жавобгардан **** сўмлик **** ишлар ва кўрсатилганхизматлар қийматини ундириш 2 сўралганлиги,даъвогарнингдаъвоасосини ўзгартириш **** аризасииш юритишга қабул қилинганлиги, биринчи инстанция судидаъвони талабини рад қилиш******** хулосага келинганлиги баён қилиниб,ҳал қилув қарорини бекор қилиб, даъво аризасини қаноатлантириш **** янги ҳал қилув қарори чиқариш сўралган. Шунингдек, ҳал қилув қароридан норози бўлиб, Когон шаҳар **** апелляция протести билан мурожаат қилган.Протестдатарафлар ўртасида шартномалар тузилганлиги,даъвогар томонидан **** ****, маҳсулот етказиб берилган ва хизматлар кўрсатилганлиги, жвобгар томонидан тўловлар қисман амалга оширилганлиги натижасида даъвогар олдида жами ******** **** сўмлик қарздорлик вужудга келганлиги,Ўзбекистон Республикаси Президентининг**** йил 10 октябрдагиПҚ-****-сонли қарорининг 18-бандида Автомобиль йўллари қўмитасининг идоравий мансуб **** ва ташкилотлари ўртасида товарларни сотиш, харид қилиш ва етказиб бериш, хизматлар кўрсатиш ҳамда ишларни **** танлов ва тендер савдолари ўтказмасдан амалга оширилишибелгиланганлиги, биринчи инстанция судитарафлар ўртасида тузилган**** йил 1 июндаги****-МХ-сонли маҳсулот етказиб бериш шартномаси,**** йил 1 июндаги13-ТХ-сонли техника хизмати кўрсатиш шартномаси,**** йил 8 июндаги****-ИЧ-сонли хизматлар кўрсатиш шартномаси,**** йил 4 июндаги24/ТХ-8-сонли транспорт хизмати кўрсатиш шартномалари“Давлат харидлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунида белгиланган талабларга риоя қилмаганлиги эътироф этилиб, **** хулосага келинганлиги,тарафлар ўртасида тузилган**** йил 1 августдаги1-сонли маҳсулот етказиб бериш шартномаси,**** йил 8 январдаги****-Т-сонли техника хизмати кўрсатиш шартномаси ҳамда **** йил 8 январдаги15-ИЧ-сонли маҳсулот етказиб бериш шартномасиғазначиликбўлимидан рўйхатдан ўтказилиши талаб этилмаслиги,даъво муддатининг ўтиши белгиланган тартибда даъво қўзғатилиши билан, шунингдек **** шахс қарзни тан олганлигини кўрсатувчи ҳаракатларни қилиши билан узилишибелгиланганлиги,даъвогар вакили тарафлар ўртасида электрон тарзда тузилган**** йил 18 июлдагисолиштирма далолатномани **** этиб, ушбу солиштирма далолатномада жавобгар жами ******** ****,****лик карзни тан олганлигини баён қилган ҳамда мазкур солиштирма далолатномада жавобгар даъвогар олдидаги жами ******** ****,****лик қарзи борлигини тан олганбўлсада,биринчи инстанция суди томонидан даъвогарнинг даъво талабидаги тарафлар ўртасида тузилган**** йил 1 августдаги1-сонли**** йил 8 январдаги****-Т-сонли шартнома бўйичақарпзниундириш қисми бўйича даъво муддати қўллаш **** асоссиз тўхтамга келинганлиги баён қилиниб,суднинг ҳал қилув қарорига нисбатан келтирилган апелляция тартибидаги протестни кўриб чиқиб,мазкур ҳал қилув қарорни қонун талабларига мувофиқлаштиришсўралган. Суд **** иштирок этгандаъвогар вакилишикоятни қувватлаб, шикоятда келтирилган **** ва эътирозларни такрорлаб,жавобгарнинг 3 эътирозлари асоссиз эканлигинибилдириб,апелляция шикоятини қаноатлантиришни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, даъвонитўлиққаноатлантириш тўғрисида янги қарор қабул қилишни сўради. Суд **** иштирок этган жавобгар вакилидаъвогарнинг шикоятига эътирозлари борлигини,биринчи инстанция суди қонуний тўхтамга келганлигини билдириб,даъвогарманфаатида адлия бўлими томонидан киритилганапелляцияшикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни сўради. Суд **** иштирок этган Бухоро вилоят **** бўлим прокурориапелляцияпротестни қувватлаб,протестда келтирилган **** такрорлаб,мазкур ҳал қилув қарорни қонун талабларига мувофиқлаштиришни сўради. Адлия бўлими ва учинчи шахсларсуд **** **** ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган бўлсада, суд **** вакиллари иштирокини таъминламадилар. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) ****-моддаси тўртинчи қисмига кўра,апелляция инстанцияси судининг суд **** суд муҳокамасининг ўтказилиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган апелляция шикояти (протест)ни берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди. Шу сабабли,судлов ҳайъатииқтисодийишниИПК ****-моддасининг тўртинчи қисмига асосанадлия бўлими ваучинчи шахсларвакиллари иштирокисиз, ишдаги мавжуд материаллар асосида кўришни лозим топди. Судлов ҳайъати иш ҳужжатларини ўрганиб чиқиб, иш юзасидан маърузачи судьянинг маърузаси ватарафларвакилларининг тушунтиришларива эътирозлариниэшитиб,бўлим прокурориапелляция протести бўйичафикрини тинглаб,қуйидагиларга асосандаъвогарнинг апелляция шикоятини қисманқаноатлантиришни,апелляция протестини тўлиқ қаноатлантиришни ҳал қилув қарориниўзгартиришни, суд **** қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишдатарафларнингзиммасига юклашнилозим топади. Ишдаги ҳужжатлардананиқланишича,тарафлар ўртасида **** йил 1 августда 1-сонли маҳсулот етказиб бериш шартномаси, **** йил 8 январда ****-Т-сонли техника хизмати кўрсатиш шартномаси, **** йил1 августда 15-ИЧ-сонли маҳсулот етказиб бериш шартномаси, **** йил 1 июнда ****-МХ-сонли маҳсулот етказиб бериш шартномаси, **** йил 1 июнда 13-ТХ-сонли техника хизмати кўрсатиш шартномаси, **** йил 8 июнда ****-ИЧ-сонли хизматлар кўрсатиш шартномаси, **** йил 4 июнда 24/ТХ-8-сонли транспорт хизмати кўрсатиш шартномаси тузилган. Мазкур шартномалар бўйича даъвогарнинг жами **** сўмлик етказиб берилган маҳсулотлари ва кўрсатилган хизматлари жавобгар томонидан ****фактуралар билан қабул қилиб олинган. 4 Жавобгар шартномалар юзасидан **** сўмлик тўловларни амалга оширган.Натижасида даъвогар олдида жами ******** **** сўмлик қарздорлик вужудга келган. Даъвогар **** йил 12 февралда ****-сонли хат билан Когон туман Адлия бўлимига мурожаат қилиб, қарздорликни ундиришда амалий ёрдам бериш сўралган. Шу сабабли даъвогар манфаатида Адлия бўлими жавобгарга нисбатан даъво аризасидаги талаб билан судга мурожаат қилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда“ФК”деб юритилади) 8-моддасига асосан **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра **** - фуқаролик ҳуқуқий муносабати бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи: мол-мулкни топшириш, ишни ****, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини **** **** бўлади, кредитор эса - қарздордан ўзининг **** **** талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади. ФКнинг ****-моддасига кўра **** **** шартларига ва қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса - иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак. ФКнинг ****-моддасига кўра маҳсулот етказиб бериш шартномасига мувофиқ тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланаётган маҳсулот етказиб берувчи-сотувчи шартлашилган муддатда ёки муддатларда ўзи ишлаб чиқарадиган ёхуд сотиб оладиган товарларни сотиб олувчига тадбиркорлик фаолиятида фойдаланиш учун ёки шахсий, оилавий ****, рўзғорда ва шунга ўхшаш бошқа **** фойдаланиш билан боғлиқ бўлмаган бошқа **** фойдаланиш учун топшириш, сотиб олувчи эса товарларни қабул қилиш ва уларнинг **** тўлаш **** олади. ФК ****-моддасига кўра **** эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси бўйича ижрочи буюртмачининг топшириғи билан ашёвий шаклда бўлмаган хизматни **** (муайян ҳаракатларни қилиш ёки муайян фаолиятни амалга ошириш), буюртмачи эса бу хизмат учун **** тўлаш **** олади. ФК ****-модданинг биринчи қисмига асосан буюртмачи ўзига кўрсатилган хизматлар **** **** эвазига хизмат кўрсатиш шартномасида кўрсатилган муддатларда ва тартибда тўлаши шарт. Мазкур ҳолатда ****маҳсулот етказиб бериш ва хизматлар кўрсатишшартномаларидан келиб чиққан. Бухоро вилояти Ғазначилик хизмати бошқармасининг **** йил 6 августдаги ****-****-сонли ва **** йил 19 ноябрдаги ****-****-сонли хатларига кўра, тарафлар ўртасида тзилган **** йил 1 августдаги 1-сонли, **** йил 4 ва 8 январдаги ****-сонли шартномалари ғазначилик бўлимидан рўйхатдан ўтказилиши талаб этилмаслиги, **** йил 8 июндаги ****-ИЧ-сонли, **** йил 4 июндаги 5 24/ТХ-8-сонли, **** йил 1 августдаги 15/ИЧ-сонли, **** йил 1 июндаги 13-ТХ-сонли ва ****/МХ-сонли шартномалар ғазначилик бўлимидан рўйхатдан ўтказилмаганлиги маълум қилинган. Ишдаги ҳолатлардан аниқланишича, тарафлар ўртасида тузилган **** йил 1 августдаги 1-сонли шартнома бўйича жавобгарнинг ****,****лик, **** йил 5 январдаги ****-сонли шартномага кўра ****,****лик қарқарздорлиги мавжуд, бу ишдаги ҳужжатлар билан тасдиқланади. ИПК ****-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларига кўра, суд ишни апелляция инстанциясида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлигини ва асослилигини текширади.Суд янги далилларни текшириши ва янги фактларни аниқлаши мумкин. Апелляция инстанциясининг суди биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини тўлиқ **** текшириши шарт. Аниқланишича, даъвогар судга **** йил 22 августдаги ****-сонли даъво асосини ўзгартириш тўғрисида ариза билан мурожаат қилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига **** сўмлик **** ишлар ва кўрсатилган хизматларни ундириб беришни сўраган. ИПК ****-моддасининг биринчива учинчиқисмларигакўра, даъвогар ишни биринчи инстанция судида кўриш чоғида ишнинг мазмунан кўрилиши якуни бўйича чиқариладиган суд ҳужжати қабул қилингунига қадар даъвонинг асосини ёки предметини ўзгартиришга, даъво талабларининг миқдорини кўпайтиришга ёки камайтиришга ****. Суд даъвонинг асоси ва предмети бир **** ўзгартирилишини қабул қилмайди.Суд даъводан воз кечишни, даъво талаблари миқдорини камайтиришни ҳам, агар бу қонунчиликка зид бўлса ёки бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузса, қабул қилмайди.Бундай ҳолларда суд ишни мазмунан кўради. Даъвогар ариза билан мурожаат қилиб, даъвонинг асосини ўзгартиришни сўраб,Ўзбекистон Республикаси Бюджет кодексининг ****моддасига асосан шартномалар Ғазначилик бўлимида рўйхатдан ўтмаганлиги асос сифатида кўрсатиб, даъво аризасида жавобгардан қарздорликни ундиришни сўраган бўлса, даъво асосини ўзгартириш аризасида эса **** сўмлик **** ишлар ва кўрсатилган хизматларни ундириб беришни сўраган. Ушбу ҳолатдадаъвогардаъвонинг асоси ва предмети бир **** ўзгартиришни сўраган, ваҳоланки ИПК ****-моддасининг учинчи қисмида, суд даъвонинг асоси ва предмети бир **** ўзгартирилишини қабул қилмайди деб белгиланган. Демак, биринчи инстанция суди даъвогарнинг даъво асосини ўзгартириш **** **** йил 22 августдаги ****-сонли аризаси қонунчиликказид эмаслигини ёки бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслигини инобатга олиб, уни қабул қилиш тўғрисида **** тўхтамга келган.Ҳолбуки ушбу ҳолатда биринчи инстанция суди аризани қабул қилишни рад этиш тўғрисида **** чиқариши лозим бўлган. 6 ФКнинг ****-моддасига кўра, даъво муддатининг ўтиши белгиланган тартибда даъво қўзғатилиши билан, шунингдек **** шахс қарзни тан олганлигини кўрсатувчи ҳаракатларни қилиши билан узилади. Узилишдан кейин даъво муддатининг ўтиши янгидан бошланади, узилишгача ўтган **** эса-янги муддатга қўшилмайди. Аниқланишича, тарафлар ўртасидаги ҳисоб-китоблар бўйича электрон **** имзо билан **** йил 1 июлда 2-сонли солиштирма далолатнома ва **** йил 1 июлда солиштирма далолатнома имзоланган.**** йил 1 июлдаги 2сонли солиштирма далолатномага асосан жавобгар ****,****лик, **** йил 1 июлдаги солиштирма далолатномага асосан ****,****лик қарздорлик мавжудлигини тан олган. Биринчи инстанция судиушбу солиштирма далолатнома айнан тарафлар ўртасида тузилган қайси шартномалар асосида қарздорлик вужудга келганлиги аниқ кўрсатилмаганлиги сабабли даъво муддати ўтишининг узилганлигини асословчи **** далил сифатида эътироф эта олмайди**** хулосага келган.Чунки, **** йил 1 июлдаги солиштирма далолатномада кўрсатилган ****,**** қарздорлик даъво талабидаги сумма доирасида тузилган бўлиб, шартномаларни тарафлардан талаб қилиб олиб, жами қарздорлик қайси шартномалар бўйича вужудга келганлиги ва қайси шартномалар бўйича жавобгар тан олувчи ҳаракат қилганлигини аниқлаши лозим бўлган. Ўзбекистон Республикасининг“Давлат харидлари тўғрисида” **** йил 9 апрелдаги ЎРҚ-****-сон қонуни(**** йил 24 июлда ҳужжат кучини йўқотган, бироқ **** йил 1 августдаги 1-сонли ва **** йил 5 январдаги ****-сонли шартномалар тузилган пайтда амалда бўлган)1-моддасининг иккинчи хатбошига кўра, ушбу Қонуннинг амал қилиши: ривожлантириш давлат дастурларини, Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонлари, қарорлари ва фармойишлари, Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати қарорларида назарда тутилган лойиҳаларни, шунингдек давлат буюртмачиларининг хўжалик фаолиятини рўёбга чиқаришда амалга ошириладиган давлат харидларига; Ўзбекистон Республикасининг бюджет тизими бюджетлари ва бошқа давлат **** жамғармалари, Ўзбекистон Республикаси Президенти ва Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати томонидан донор мамлакатлар, халқаро, ҳукуматга қарашли бўлган ва ҳукуматга қарашли бўлмаган чет эл ташкилотлари билан тузилган шартномалар доирасида **** этиладиган чет эл грантлари ҳамда Ўзбекистон Республикасининг кафолати остида жалб этиладиган чет эл кредитлари ҳисобидан молиялаштириладиган давлат харидларига нисбатан татбиқ этиладидеб белгиланган. Ўзбекистон ****ҳкамасининг“Таъсисчиси бюджет ташкилотлари бўлган унитар **** ғазначилик орқали хизматкўрсатишни ташкил этиш чоратадбирлари тўғрисида”ги**** йил 24 июндаги****-сонли қарорида**** йил 1 июнданбошлаб **** тариқасида, босқичма-босқич йил якунига қадар Сув хўжалиги вазирлиги ва Автомобиль йўллари қўмитаси таркибидаги барча унитар **** **** Молия вазирлиги Ғазначилиги томонидан хизмат кўрсатилиши белгиланган. 7 Демак, **** йил 1 августдаги 1-сонли ва **** йил 5 январдаги ****-сонли шартномалар расмийлаштирилишидажавобгардавлат буюртмачиси ҳисобланмайди, тендер савдолари орқалимаҳсулотлар ва хизматларни қабул қилиш, шунингдек шартномаларни ғазначилик бўлимларидан рўйхатдан ўтказилиш талаб этилмайди. Ўзбекистон Республикасининг“Давлат харидлари тўғрисида” **** йил 22 апрелдаги ЎРҚ-****-сонлиқонуни(бундан буён матнда Қонун деб юритилади)2-моддасининг биринчи қисмига кўра, ушбу Қонуннинг амал қилиши: Ўзбекистон Республикасининг Инвестиция дастурида ва бошқа давлат дастурларида, Ўзбекистон Республикаси Президентининг ёки Ўзбекистон ****ҳкамасининг қарорларида назарда тутилган лойиҳаларни рўёбга чиқариш чоғида амалга ошириладиган давлат харидларига; давлат буюртмачиларининг хўжалик фаолиятини юритиш чоғида амалга ошириладиган давлат харидларига; Ўзбекистон Республикасининг бюджет тизими бюджетларининг, шунингдек бюджет ташкилотларида ташкил этилган бошқа жамғармаларнинг маблағлари ҳисобидан молиялаштириладиган давлат харидларигатадбиқ қилинади. Қонуннинг 30-моддасида харид қилиш тартиб-таомилларини амалга ошириш турлари санаб ўтилган бўлиб, унга кўра, харид қилиш электрон дўкон, бошланғич нархни пасайтириш учун ўтказиладиган аукцион, энг яхши таклифларни танлаш, тендер, тўғридан-тўғри шартномалар бўйича амалга ошириладиган давлат харидлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари ва қарорлари, Ўзбекистон ****ҳкамасининг қарорлари билан рухсат этилган харидларнинг бошқа **** турлари тартибида амалга оширилади. Даъвоталабига асосан қилинган**** йил 1 июндаги****-МХ-сонли, **** йил 1 июнда 13-ТХ-сонли, **** йил 8 июнда ****-ИЧ-сонли, **** йил 1 августдаги 15/UZ-сонлишартномаларинитузишда Қонун нормаларига мувофиқ, жавобгар харид қилиш тартиб-таомилларига риоя қилган ҳолда, электрон дўкон, тендер, энг яхши таклифларни танлаш, бошланғич нархни пасайтириш учун ўтказиладиган аукцион каби харид қилиш тартибтаомилларини амалга ошириш турларини ўтказилишини таъминламасдан, даъвогар билан тўғридан-тўғри шартнома тузган. Биринчи инстанция суди даъво талабининг бир қисмини асоссизлиги сабабли рад қилиш тўғрисидаасослитўхтамгакелган. Қонун 71-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига кўра,Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари ва қарорлари, Ўзбекистон ****ҳкамасининг қарорлари асосида тўғридан-тўғри шартномалар бўйича амалга ошириладиган товарларнинг (ишларнинг,хизматларнинг) давлат харидитўғридан-тўғри шартномалар бўйича давлат харидлари амалга оширилиши мумкинлиги белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг“Йўл хўжалиги соҳасини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” **** йил 10 октябрдагиПҚ-****-сонқарори(бундан буён матнда Қарор деб юритилади)18-бандининг биринчи хатбошига кўра, автомобиль йўллари 8 қўмитасининг идоравий мансуб **** ва ташкилотлари ўртасида товарларни сотиш, харид қилиш ва етказиб бериш, хизматлар кўрсатиш ҳамда ишларни **** танлов ва тендер савдолари ўтказмасдан амалга оширилади (буюртмачилик функцияларини **** билан боғлиқ шартномалар бундан мустасно)деб белгиланган. **** йил 10 октябрдан Қонун ва Қарор асосида тўғридан-тўғри шартнома тузишга рухсат этилганлиги боис тарафлар ўртасида тузилган **** йил 4 июндаги 24ТХ-8-сонли шартнома тузишдахарид қилиш тартибтаомилларига риоя қилган ҳолда, электрон дўкон, тендер, энг яхши таклифларни танлаш, бошланғич нархни пасайтириш учун ўтказиладиган аукцион каби харид қилиш тартиб-таомилларини амалга ошириш турларини ўтказилишини таъминлаш талаб этилмайди. Бироқ,Ўзбекистон ****ҳкамасининг“Таъсисчиси бюджет ташкилотлари бўлган унитар **** ғазначилик орқали хизмат кўрсатишни ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги **** йил 24 июндаги****-сонли қарорида**** йил 1 июнданбошлаб,**** йил 1 июндаги****-МХ-сонли, **** йил 1 июнда 13-ТХ-сонли, **** йил 8 июнда ****-ИЧ-сонли, **** йил 1 августдаги 15/UZ-сонлиҳамда **** йил 4 июндаги 24ТХ-8-сонли шартномалар тегишли равишда ғазначилик бўлимидарўйхатдан ўтказилиши лозим бўлсада, ушбу тартибда тарафлар риқоя қилинмаган.Ушбу шартномалар ғазначилик бўлимидан рўйхатдан ўтказилмаганлиги Бухоро вилоят ғазначилик хизмати бошқармаси томонидан **** қилинган хатлар билан тасдиқланади. Биринчи инстанция суди**** йил 4 июндаги 24ТХ-8сонлишартномани ҳамҚонун нормаларига мувофиқ, жавобгар харид қилиш тартиб-таомилларига риоя қилган ҳолда, электрон дўкон, тендер, энг яхши таклифларни танлаш, бошланғич нархни пасайтириш учун ўтказиладиган аукцион каби харид қилиш тартиб-таомилларини амалга ошириш турларини ўтказилишини таъминламасдан, даъвогар билан тўғридан-тўғри тузилганлиги тўғрисида **** хулосага келган. Биринчи инстанция суди иш ҳолатларни тўлиқ ўрганмасдан моддий ҳуқуқ нормаларини нотўғри қўллаб,даъво талабларининг барчасиниқаноатлантиришни рад этиш тўғрисида асоссиз тўхтамга келган. Шу сабабли ҳам судлов ҳайъатидаъвогарманфаатида Адлия бўлими томонидан киритилганапелляция шикоятида келтирган **** қисман, туман прокурори томонидан келтирилган апелляция протестини тўлиқасослидеб ҳисоблайди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг **** йил 27 сентябрдаги ПҚ-****-сонли қарорининг илова билан тасдиқланган“Давлатбуюртмачилари томонидан тўғридан-тўғри шартномалар бўйича харид қилинадиган товарлар (ишлар, хизматлар) рўйхати”нинг 9-бандига Ўзбекистон Республикаси Президентининг **** йил 10 ноябрдаги ПФ-****-сонли Фармони билан “Вазирлик (идора, муассаса) ва унинг таркибидаги ташкилот (муассаса) ўртасида қиймати базавий ҳисоблаш 9 миқдорининг уч минг беш юз бараваригача бўлган товарлар (ишлар, хизматларнинг харид қилиниши” деб ўзгартириш киритилган. Судлов ҳайъати даъвогар манфаатида адлия бўлимининг апелляция шикоятида келтирилганшартномаларЎзбекистон Республикаси Президентининг қарорига зид эмаслиги, аксинча тарафлар ўртасида тузилган тўғридан-тўғритузилган барчашартномалар ****эканлиги тўғрисидаги****ларибилан қўшилиб бўлмайди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг **** йил 27 сентябрдаги ПҚ-****-сонли қарорининг илова билан тасдиқланган рўйхатининг 9бандидавазирлик (идора, муассаса) ва унинг таркибидаги ташкилот (муассаса) ўртасида товарлар (ишлар, хизматларнинг харид қилиниши) белгиланган бўлиб, даъвогар ва жавобгар бир тизимдаги давлат муассасалари, бири иккинчиси таркибидаги ташкилот саналмайди. Демак, мазкур нормадаъвогар ва жавобгар ўртасида тузилган шартномаларганисбатан татбиқ этилмайди. ИПК ****-моддасибиринчи қисмининг 3-бандига кўра,апелляция инстанцияси суди апелляция шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгартиришга****. ИПК 279-моддасининг биринчи қисмигакўра,биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун қуйидагилар асос бўлади: 1) иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги; 2) суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлиги; 3) ҳал қилув қарорида баён қилинган хулосаларнинг иш ҳолатларига мувофиқ эмаслиги; 4) моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ёхуд нотўғри қўлланилганлиги. Баён этилганларга асосан, судлов ҳайъати апелляция шикоятиниқисман, апелляция протестини тўлиққаноатлантиришни, ҳал қилув қарорихулоса қисминингбиринчихатбошидаги“Даъвогар Когон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасининг даъво асосини ўзгартириш тўғрисидаги аризаси қабул қилинсин.”мазмунидагижумлани, “Даъвогар Когон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасининг даъво асосини ўзгартириш тўғрисидаги аризасиниқабулқилиш рад этилсин.”,деб ўзгартиришни,ҳал қилув қарорихулоса қисминингбиринчи қисмининг хатбошидаги “Жавобгар Қоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасининг иш бўйича даъво муддати қўллаш **** илтимосномаси қаноатлантирилсин.”, ҳамда “Даъвонинг тарафлар ўртасида тузилган **** йил 1 августдаги 1-сонли шартномага асосан ****.****.**** сўм, **** йил 8 январдаги ****-Т-сонли шартнома бўйича 5.****.****,**** ундириш қисми бўйича даъво муддати қўлланилсин ҳамда даъвонинг ушбу қисми рад қилинсин.”,жумлаларнибекор қилишни,ҳал қилув қарори хулосақисмининг биринчи хатбошини “Даъвогарнинг даъво талаби қисман қанотлантирилсин.”, деган, ҳал қилув қарори хулоса қисмининг иккинчи хатбошини “ЖавобгарҚоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасидан даъвогарКогон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасифойдасига**** сўм қарздорлик ундирилисн.”, деган жумла 10 билан тўлдиришни, суд **** қайта **** ваҳал қилув қарорининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топади. ИПК ****-моддасининг учинчи қисмига кўра, суд **** **** тўғрисидаги масала ҳал қилинмаганлиги ёки нотўғри ҳал қилинганлиги суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўлмайди.Бундай ҳолда қарорнинг хулоса қисмида суд **** ушбу Кодекснинг****-моддасиданазарда тутилган тартибда **** кўрсатилади,деб белгиланган. Судлов ҳайъати суд **** қайта **** лозим топади. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмигакўра,суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилгандаъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Мазкур модданинг тўққизинчи қисмига кўра,ишда иштирок этувчишахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Судлов ҳайъати иш юзасидан суд ****қайта**** масаласини муҳокама қилиб, апелляция шикоятиқисманва апелляция протести тўлиққаноатлантирилганлигисабаближавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасигабиринчи ваапелляция инстанциялариучунолдиндан тўланган78700 (37 500сўм+****00сўм)сўмпочта ****ни,жавобгар ҳисобидан биринчи ва апелляция инстанцияси судлари учун республика бюджетига ****,6(****,**** + ****,****) сўм давлат божи, даъвогар ҳисобидан биринчи ва апелляция инстанцияси судлари учун республика бюджетига****,8(****,5сўм +****сўм) сўм давлат божи ундиришнилозим топади. Юқоридагиларга кўра,Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****, ****-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л а ди : Даъвогар Когон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасинингапелляция шикояти қисманқаноатлантирилсин. Когон шаҳар **** апелляция протести тўлиқ қаноатлантирилсин. Когонтуманлараро иқтисодий судининг ****5йил25 августдагиҳал қилувқарори ўзгартирилсин. Ҳал қилув қарорихулоса қисмининг биринчи хатбошидаги “Даъвогар Когон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасининг даъво асосини ўзгартириш тўғрисидаги аризаси қабул қилинсин.”мазмунидагижумла, “Даъвогар Когон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасининг даъво асосини ўзгартириш тўғрисидаги аризасиниқабулқилиш рад этилсин.”, деб ўзгартирилсин. Ҳал қилув қарори хулоса қисми биринчи қисмининг иккинчи хатбошидаги “Жавобгар Қоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасининг иш бўйича даъво муддати қўллаш **** илтимосномаси қаноатлантирилсин.”, ҳамда ҳал қилув қарори хулоса қисми учинчи 11 қисмининг “Даъвонинг тарафлар ўртасида тузилган **** йил 1 августдаги 1-сонли шартномага асосан ****.****.**** сўм, **** йил 8 январдаги ****-Т-сонли шартнома бўйича 5.****.****,**** ундириш қисми бўйича даъво муддати қўлланилсин ҳамда даъвонинг ушбу қисми рад қилинсин.”, жумлалари бекор қилинсин. Ҳал қилув қарори хулоса қисмининг биринчи хатбоши “Даъвогарнинг даъво талаби қисман қанотлантирилсин.”деган, ҳал қилув қарори хулоса қисмининг иккинчи хатбоши “ЖавобгарҚоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасидан даъвогарКогон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасифойдасига **** сўм қарздорликундирилсин.”, деган жумла билан тўлдирилсин. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилсин. Суд **** қайта ****нсин. ЖавобгарҚоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасиҳисобидан даъвогарКогон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасифойдасига биринчи ваапелляция инстанциялари учун олдиндан тўланган **** (**** сўм + **** сўм) сўмпочта ****ундирилсин. ЖавобгарҚоровулбозор туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасасиҳисобидан биринчи ва апелляция инстанцияси судлари учун республика бюджетига ****,5 (****,**** + ****,****) сўм давлат божи ундирилсин. ДаъвогарКогон туман йўллардан фойдаланиш **** давлат муассасаси ҳисобидан биринчи ва апелляция инстанцияси судлари учун республика бюджетига****,8(****,5сўм +****,3сўм) сўм давлат божи ундирилсин. Қарор юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарордан норози тараф унинг устидан суд ҳужжатини қабул қилган суд орқали бир йил муддат ичида тафтиш тартибидаги шикоят (протест) билан Бухоро вилоят судига мурожаат қилишга ****. Раислик қилувчи **** ҳайъат аъзолари М.Кодирова С.Кушшаев 12