Решение #2843714 Экономические

****2-2501/****-сонли иқтисодий иш ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН Ҳ Л ҚИЛУВ Қ Р РИ **** ****5йил20 ноябрь Когон туманлараро иқтисодийсуди, судья**** раислигида,**** котиблигида,даъвогар раҳбари ****,унинг вакили Қ.Қаххоров(ишончнома асосида),Когонтуманфермерлар кенгаши вакили ****(ишончнома асосида),жавобгар вакиллари М.Ҳафизов,****(ишончнома ва буйруқ асосида)ларнинг иштирокида,даъвогар“ERKIN NO LI DEHQON” фермерхўжалиги манфаатида Когонтуманфермерлар кенгашининг жавобгар“Когонтумансув етказиб бериш хизмати”давлат муассасасидан****.****.****сўм миқдордаги иқтисодий зарарни ундириш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган ишни ўз биносида очиқсуд**** кўриб чиқиб, АНИҚЛАДИ: “ERKIN NO LI DEHQON” фермерхўжалиги(бундан буён матнда даъвогар ёкиФХдеб юритилади)манфаатида Когонтуманфермерлар кенгаши(бундан буён матнда Кенгаш деб юритилади)судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, “Когонтумансув етказиб бериш хизмати”давлат муассасаси(бундан буён матнда жавобгар ёкиДМдеб юритилади)дан****.****.****сўм миқдордаги иқтисодий зарарни ундиришни сўраган. Суднинг **** билан ишга Бухоро вилояти иқтисодиёт ва молия бош бошқармаси низонинг предметига нисбатан **** талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида жалб қилинган. Суд**** иштирок этганФХраҳбари,унинг вакили ҳамда Кенгаш вакили даъвони қувватлаб,унда келтириб ўтилган асосларни такрорлаб, ДМтомонидан шартномада белгиланган миқдордаги сув етказиб берилмаганлиги сабабли зарар кўрганликларини,шартномада кўрсатилган сув миқдорлари жавобгарнинг ходимларитомонидан тўлдириб берилганлигини,даъвони асословчи ҳужжатлар иш материалларига илова қилиб берилганлигини,шартнома шартларига кўра жавобгар ҳар кунлик сувни ўлчаб бериши лозимбўлганлигини,жавобгар томонидан ариқлар қазилмаганлиги сабабли ушбу ариқларни ўзи қазиганлигини,ерлари ариқдан юқорида жойлашганлигини,ерларигасув етиб бориши қийинлигини,ариқда сув оқими кўп бўлган пайтда ерларини суғорганлигини,сув солиғини тўлиқ тўлаганлигини,жавобгар томонидан солиқ органига шартномада белгиланган миқдордаги сув **** келиб чиқиб ҳисобот топширилганлигини,ваҳоланки ДМ томониданборйўғи15.**** метр кубмиқдорида сув етказиб берилганлигини билдириб,даъвони тўлиқ қаноатлантириб беришни сўрашди. Суд**** иштирок этганДМвакиллари даъвони тан олмасдан,унга нисбатан эътироз билдириб,сув муҳим стратегик аҳамиятга эга бўлган 2 табиийресурсэканлигини,дунё бўйича сув миқдори камайиб кетаётганлигини,сувни исроф қилиш жавобгарликни келтириб чиқаришини,ФХга унинг талабномасига асосан 30.**** м.куб миқдордаги сувни етказиб берганликларини,даъвогар 30.**** м.куб миқдордаги сувни олганлиги **** иккита сертификат далолатнома расмийлаштирилганлигини, бироқ иккинчи 15.**** м.куб миқдордаги сувни олганлиги **** сертификат ФХ раҳбари томонидан асоссиз равишда имзолаб берилмаганлигини,тарафлар ўртасида тузилган сув етказиб бериш **** шартномада сувни ФХнинг еригача олиб бориб бериш назарда тутилмаганлигини,сувни **** белгиланган ариқларга юборишларини,сув керак бўладиган истеъмолчилар ушбу ариқдан ўзларига тегишли бўлган миқдордаги сувни олиб ишлатишларини, ДМтомонидан белгиланган миқдордаги сув етказиб берилганлигини,бироқ даъвогарнинг ўзи сувни олмаганлигини,даъво аризасида асос қилиб берилган22.04.****йилдаги далолатномаДМвакилларининг иштирокисиз тузилганлигини, ушбу далолатнома зарарни ундириш учун асос бўлмаслигини,солиқ органигаФХтомонидан **** истеъмол қилинган сув **** бўйича маълумот **** этганликларини,ФХ томонидан ер майдонларига сув ҳисоблагич ўрнатилмаганлигини, сув кунлик етказиб берилганлигини тасдиқловчи дафтар мавжудлигини,суғориш ишлари учун ****сув лимитлари туман халқ депутатлари кенгаши қарори билан белгилаб берилишини,ДМда **** тарафлар ўртасида тузилган шартномада ФХга етказиб бериладиган сув миқдори ****.**** м.куб этиб белгиланганлигини,ушбу миқдор халқ депутатлари туман кенгашининг қарори билан ҳам тасдиқланганлигини, даъвогарда мавжуд шартномада сув **** асоссиз равишда ****.**** м.куб этиб белгиланганлигини, ушбу миқдорни ДМ ходимлари эмас, балки даъвогарнинг ўзи томонидан қўйилган бўлиши мумкинлигинибилдириб,даъвони рад қилишни сўрашди. Суд **** **** ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинганБухоро вилояти иқтисодиёт ва молия бош бошқармаси, вакил иштирокини таъминламади.Шу сабабли суд, ишни Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади)нинг ****, ****-моддаларига асосан унинг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топади. Суд, иш ҳужжатларини ўрганиб чиқиб,тарафларнинг тушунтиришларини тинглаб,қуйидаги асосларга кўра даъвони асоссизлиги сабабли рад қилишни лозим топади. ИПК68-моддасининг биринчи қисмигаасосанишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади)нинг11-моддасида фуқаролик ҳуқуқларизарарни тўлашбилан ҳимоя қилиниши белгиланган. ФКнинг 14-моддасига биноанагар қонун ёки шартномада зарарни камроқ миқдорда тўлаш назарда тутилмаган бўлса, ҳуқуқи бузилган шахс ўзига етказилган зарарнинг тўла қопланишини талаб қилиши мумкин.Зарар деганда, ҳуқуқи бузилган шахснинг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши 3 лозим бўлган ****, унинг мол-мулки йўқолиши ёки шикастланиши (**** зарар), шунингдек бу шахс ўз ҳуқуқлари бузилмаганида одатдагифуқаролик муомаласи шароитида олиши мумкин бўлган, лекин ололмай қолган даромадлари (бой берилган фойда) тушунилади.Агар ҳуқуқни бузган шахс бунинг натижасида даромад олган бўлса, ҳуқуқи бузилган шахс бошқа зарар билан бир қаторда бой берилган фойда бундай даромаддан кам бўлмаган миқдорда тўланишини талаб қилишга ****. Даъво аризасида баён этилишича,тарафлар ўртасида **** йил 1 октябрда сувдан фойдаланиш тўғрисида шартнома тузилган бўлиб, мазкур шартномага асосан жавобгар томонидан шартномада кўрсатилган чекланган сув лимити асосида даъвогарга ****.**** м.куб сув етказиб бериши лозим бўлсада,жавобгар томонидан бор-йўғи 15.**** м.куб сув етказиб берилган.**** йил 22 апрель куни туманҚишлоқ хўжалик бўлимининг Агротехнология масалалари бўйича 1-ўринбосари ****қулов, шу бўлим бош мутахассислари **** ва ****, туман ер тузиш ва мониторинг шўъбаси бўлим бошлиғиҒ.Тўхтамуродов, туман Агроинспекция бўлими ходими **** томонидан даъвогарнинг экин ерларига экилган ғалла ҳосили кўздан кечирилиб, **** ҳамғаллага сув етказиб берилмаганлиги оқибатида экин майдонлари “намарза” ҳолга қолиб кетганлиги аниқланиб, ўрнатилган тартибда далолатнома расмийлаштирилган.Даъвогар томонидан**** йилда “Когондонмахсулотлари” **** билан тузилган шартномада кўрсатилган, яъни 92.**** кг буғдой етказиб бериш **** олинган.ФХ томонидан жавобгарга ўз **** шартномада кўрсатилган чекланган сув лимити асосида сув етказиб берилиши борасида **** йилнинг 7 апрель кунидаги №5-сонли ва **** йилнинг 12 май кунидаги №6-сонли талабномалар берилган бўлса-да, фермер хўжалигига ўз **** сув етказиб берилмаган.Бунинг оқибатида даъвогарга тегишли бўлган 33 гектар экин ер майдонига буғдой экилган бўлиб, шундан 15 гектар ғалла майдони бир марта суғорилган холос.Қолган 18 гектар ғалла экин еригаумуман сув берилмаган.Бунинг сабаби ДМ томонидан томонидан шартнома асосида етказиб берилиши лозим бўлган ****.**** м.куб сувдан 15.**** м.куб сув етказиб берилган холос. Бунинг натижасида даъвогар томонидан **** йилда давлатга ғалла сотиш режаси **** қолган.Давлатга дон сотиш **** олган ФХ томонидан топширилиши лозим бўлган 92 тонна буғдой ўрнига 29,6 тонна буғдой топширилган холос.Бундан ташқари,даъвогарга **** йил ғалла ҳосилини етиштириш учун **** АТБ Бухоро вилоят ҳудудий бошқармаси томонидан **** йилнинг сентябрь ойида ****.****.**** сўм миқдорда кредит маблағлари ****. **** ****.****.**** сўм миқдорида кредит маблағларидан ФХ томонидан ****.****.**** сўм маблағ ғалла ҳосилини етиштиришга ишлатилган.Ҳозирги кунда даъвогар томонидан давлатга ғалла сотиш режаси **** қолганлиги, **** АТБ Бухоро вилоят ҳудудий бошқармаси томонидан **** кредит маблағларининг ****.****.**** сўм маблағ ғалла ҳосилини етиштиришга ишлатилганлиги оқибатида даъвогарга тегишли бўлган МТЗ-80 русумли трактори хўжалик раҳбари томонидан сотилиб, 81.****.**** сўм миқдордаги **** олинган кредит маблағини қопланганлиги унинг молиявий аҳволига жиддий зарар етказилганлигидан далолат берган. 4 Кўрсатиб ўтилганларга асосан етказилган иқтисодий зарар қуйидагича ҳисобланган: - етказиб берилиши лозим бўлган 92.**** кг ғалладан 29.**** кг ғалла топширилган.Қолдиқ 62.**** кг ғалла; - **** АТБ Бухоро вилоят ҳудудий бошқармаси томонидан **** йилда **** ****.****.**** сўм миқдорда кредит маблағларини қоплаш учун даъвогарга тегишли бўлган МТЗ-80 русумли трактори 81.****.**** сўм миқдорида сотилган. Демак, 62.**** кг буғдой * 2.****=****.****.**** сўм, кредит маблағини қоплаш учун сотилган трактор 81.****.**** сўм. ****.****.****+81.****.****=****.****.**** сўм. Юқорида қайд этилганларга асосан ФХ манфаатида Кенгаш судгажавобгарга нисбатан даъво аризасида кўрсатилган талаб билан мурожаат қилишга **** бўлган. ФК ****-моддасининг биринчи қисмида ғайриқонуний ҳаракат (ҳаракатсизлик) туфайли фуқаронинг шахсига ёки мол-мулкига етказилган зарар, шунингдек юридик шахсга етказилган зарар, шу жумладан бой берилган фойда зарарни етказган шахс томонидан тўлиқ **** қопланиши лозимлиги белгилаб қўйилган. ИПКнинг 72-моддасида қонунчиликка мувофиқ муайян далиллар билан тасдиқланиши керак бўлган иш ҳолатлари бошқа далиллар билан тасдиқланиши мумкин эмаслиги белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжаликсудиПленумининг “М**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”**** йил 15 июндпгт****сонқарори 19-бандининг биринчи ва иккинчи қисмларигабиноан зарарни қоплаш билан боғлиқ низоларни ҳал этишда судлар шуни назарда тутишлари лозимки,зарарга шартнома **** **** ёки лозим **** **** муносабати билан тарафнинг қилган ****, мол-мулк йўқолиши ёки шикастланиши,шунингдекагариккинчитарафшартнома **** ****тарафолиши мумкин бўлган,лекин унинг ололмай қолган даромадлари,ҳуқуқи бузилган шахснинг ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши лозим бўлган **** ҳам киради(ФК 14-моддасинингиккинчи қисми).Бундай **** зарурийлиги ва уларнинг тахминий миқдори асослантирилган ҳисоб-китоб, товар,иш,хизмат кўрсатишдаги камчиликларни бартараф этиш учун кетадиган **** сметаси(калькуляция)сифатидаги далиллар,**** бузганлик учун жавобгарлик **** белгиловчи шартнома ва бошқалар билан тасдиқланган бўлиши керак. Ололмай қолган даромаднинг миқдори(бойберилган фойда), агар**** ****, кредиторқилиши лозим бўлган оқилона **** ҳисобга олиб аниқланиши шарт.Хусусан,хом ашё ёки бутловчи буюмларни етказиб бермаслик натижасида ололмай қолган даромад тарзидаги зарарни қоплаш **** талаб бўйича бундай даромаднинг миқдори ушбу товарларнинг харидорлари билан тузилган шартномада назарда тутилган тайёр маҳсулотларни сотиш баҳосидан келиб чиққан ҳолда,етказиб берилмаган хом ашё ёки бутловчи буюмлар қиймати, транспорт-тайёрлаш **** ва тайёр маҳсулотларни ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлган бошқа **** чегириб ташлаш йўли билан аниқланиши зарур. 5 Суд, қуйидагиларга кўра даъво аризасида келтириб ўтилган асослар даъвони қаноатлантириш учун ва жавобгардан зарарни ундириш учун асос бўлмайди деб ҳисоблайди. Биринчидан, ФХ ҳамда жавобгар ўртасида тузилган **** йил 1 октябрдаги сувдан фойдаланиш тўғрисида шартноманинг 3.2-бандида сув ресурсларини олиш юзасидан буюртманомалар “сув истеъмолчиси” томонидан Давлат муассасасигасув олиш бошланишидан 10 (ўн) кун олдин белгиланган шкалда, сув олишнинг аниқ жойлари ва муддатлари (сув олишнинг бошланиши ва тугаши), шунингдек олинадиган сув миқдори, ундан фойдаланиш ёки истеъмол қилишнинг **** кўрсатилган ҳолда берилиши белгилаб қўйилган.Бироқ, даъвогар томонидан ушбу тартибга амал қилинмасдан ДМга шартномада кўрсатиб ўтилган талабларга жавоб берадиган буюртманомалар берилмаган.Балки, ғалла майдонини суғориш учун сув ўрнатиб бериш **** талабномалар берилган.Жавобгар томонидан эса ушбу талабномаларга асосан даъвогарга 30.**** м.куб миқдорида сув етказиб берилиб, сертификат далолатнома расмийлаштирилган. Иккинчидан,ФХнинг ғалла топшириш режасининг **** қолганига жавобгар томонидан сув етказиб берилмаганлиги асос бўлганлигини тасдиқловчи **** далиллар иш ҳужжатларида мавжуд эмас. Бундай далиллар даъвогар томонидан суд муҳокамаси жараёнида ҳам **** этилмади. Зеро, ИПК 74-моддасининг биринчи ва учинчи қисмларига кўра, суд далилларга ишнинг барча ҳолатларини жамлаб, уларни суд **** қонунга амал қилган ҳолда ҳар томонлама, тўлиқ ва холис кўриб чиқишга асосланган ўз ички ишончи бўйича баҳо беради.Ҳар бир далил ишга алоқадорлиги, **** ва ишончлилиги нуқтаи назаридан, далилларнинг йиғиндиси эса, етарлилиги нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим.Агар текшириш натижасида далилнинг **** тўғри келиши аниқланса, у ишончли деб тан олинади. Учинчидан,жавобгар вакиллари иштирокисиз **** йилнинг 22 апрель куни тузилган далолатномажавобгар томонидан ФХга зарар етказилганлигини англатмайди. Тўртинчидан, ФХ ва **** ўртасида тузилган кредит шартномаси бўйича жавобгар ФХнинг **** олдидаги кредит шартномасидан келиб чиқадиган **** **** ўз зиммасига олмаган.Яъни, кредитни сўндириш учун сотилган 81.****.**** сўмлик трактор қийматини ДМ тўлаб бериши**** юзага келтирувчи бирор бир шартнома ёки келишувмавжуд эмас. Кредит қарзини тўлаш **** кредит шартномасига асосан ФХнинг зиммасида бўлиб ҳисобланади. Бешинчидан,даъво аризасида кўрсатилган ҳолатларасосида жавобгар томонидан ФХга зарар етказилганлиги ўртасидаҳеч қандайсабабий боғланиш мавжуд эмас. Ушбу ҳолатда суд, даъвони қаноатлантириш учунҳеч қандайасос йўқ деб ҳисоблайди ва уни рад қилишни лозим топади. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмидасуд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилишибелгиланган. 6 “Давлат божи тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни билан тасдиқланган “Давлат божи ставкаларининг миқдорлари” 2-бандининг “а” кичик бандига асосан мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ БҲМнинг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи тўланиши лозим. Ўзбекистон Республикаси Президентининг **** йил 10 октябрдаги ПҚ****-сонли қарори 3-бандининг олтинчи хатбошисида фермер хўжаликлари кенгашларига фермер хўжаликлари манфаатларини кўзлаб судга давлат божи тўламасдан даъво аризалари, давлат ва хўжалик бошқаруви органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг қарорлари, уларнинг мансабдор шахслари хатти-ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоятлар **** этиш ҳуқуқи берилган бўлиб, бунда даъво аризасини қаноатлантириш рад этилганда манфаати кўзлаб даъво аризаси киритилган фермер хўжаликларидан давлат божи ундирилмаслиги белгиланган. Суд,даъво рад қилинганлиги сабаблиолдиндан тўланган41.****сўм почта **** ФХнингзиммасида қолдиришни, шунингдек унинг давлат божини тўлашдан озод қилинганлигини инобатга олиб, иш бўйича давлат божи ундирмасликни лозим топади. Юқоридагиларни инобатга олиб ҳамда ИПКнинг 68, 72,74,****,****, ****,**** ва ****-моддаларини қўллаб, суд Қ Р Р ҚИЛДИ: Даъвогар“ERKIN NO LI DEHQON” фермерхўжалиги манфаатида Когонтуманфермерлар кенгашининг даъвоаризасиниқаноатлантириш радэтилсин. Олдиндан тўланган41.****сўм почта **** даъвогар“ERKIN NO LI DEHQON” фермерхўжалиги зиммасида қолдирилсин. Даъвогар“ERKIN NO LI DEHQON” фермерхўжалиги давлат божини тўлашдан озод қилинганлиги инобатга олинсин ҳамда иш бўйича давлат божи ундирилмасин. Ҳал қилув қарори устидан шу суд орқали Бухоро вилоят судига ҳал қилув қарори қабул қилинган кундан эътиборан бир ойлик муддат ичида апелляция тартибида шикоят бериш (протест келтириш) мумкин. Судья ****