Решение #2843751 Экономические

****-сонлииш Биринчиинстанциясудида ишни кўргансудьяА.Усманов Кассацияинстанцияси судида маърузачи судьяО.Қурбонов ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ КАССАЦИЯИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚА РО РИ Қаршишаҳри ****5 йил 20 ноябрь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатикассацияинстанциясида раислик қилувчи****,ҳайъат аъзоларисудьялар****ва О.Қурбоновдан иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси****нинг котиблигида,«Mub r k G z Quvurl ri» масъулияти чекланган жамияти раҳбари****ва адвокат ****(ордерга асосан),«**** **** ********фермер хўжалигираҳбари **** вавакили****(ишончномагаасосан)лариштирокида, Косон туманларароиқтисодий судининг**** йил 23 сентябрдаги ҳал қилув қарори устиданЎзбекистон Савдо-саноат Палатаси Қашқадарё вилоят ҳудудий бошқармаси(бундан буён матнда - Палата деб юритилади)нинг«Mub r k G z Quvurl ri»масъулияти чекланган жамияти манфаатидакелтирилганкассацияшикояти асосидаишни вилоят суди биносидаўтказилганочиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Яккабоғ туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши (бундан буён матнда-Кенгаш деб юритилади)«**** **** ********фермер хўжалиги (бундан буён матнда- даъвогар деб юритилади)нингманфаатини кўзлаб,«Mub r k G z Quvurl ri»масъулияти чекланган жамияти(бунданбуёнматнда- жавобгар деб юритилади)ҳисобидан**** сўм пудрат шартномасига асосан ўтказилган пул маблағини, **** сўм пеня ва **** сўм почтах****ундиришни ҳамда жавобгар ўртасида **** йил 13 июнь куни “10 гектар пахта майдонида томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиш” бўйича тузилган№****-сонлипудратшартномасини бекор қилишни сўраган. Косон туманларароиқтисодий судининг**** йил 23 сентябрдаги ҳал қилув қарори билан даъвоқисман қаноатлантирилиб, даъвогар билан жавобгар ўртасида **** йил 13 июнда тузилган №****-сонлипудратшартномасибекор қилинганважавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига125****сўмасосий қарз, **** сўм пеня,34**** сўм почта **** ҳамдареспублика бюджетига 608****сўм давлат божи ундириш белгиланган. Даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Ушбу ҳал қилув қарори устиданПалататомониданжавобгар манфаатидакассацияшикояти келтирилиб, унда ҳал қилув қарорини бекор қилишсўралган. Суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинганкенгаш ва палатасуд **** иштирокэтмади. Судлов ҳайъати, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буёнматнда ИПК деб юритилади)нинг****-моддаси тўртинчи қисмига асосан,ишниуларнингиштирокисиз кўриб чиқишнилозим топади. Суд **** иштирок этган жавобгар раҳбари ва унинг адвокати кассация шикоятида келтирилган **** қўллаб-қувватлаб, жавобгар томонидан **** этилган ҳужжатлар инобатга олинмаганлигини, жавобгар раҳбарига нисбатан жиноят иши қўзғатилганлигини, жиноят оқибатида етказилган зарар вилоят **** депозит ҳисоб ****тўланганпул маблағлари инобатга олинмаганлигини билдириб, кассация шикоятини тўлиқ қаноатлантиришни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, даъвони рад этиш **** янги қарор қабул қилишни сўрашди. Суд **** иштирок этганжавобгарраҳбари ваунинг вакиликассацияшикоятига нисбатан эътироз билдириб, шикоятниқаноатлантирмасдан,биринчи инстанция судинингҳал қилув қарориниўзгаришсиз қолдиришнисўрашди. Судлов ҳайъати тарафнинг тушунтиришларини эшитиб,кассацияшикоятидаги **** иш ҳужжатлари билан бирга ўрганиб чиқиб, муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўракассацияшикоятиниқисманқаноатлантириб,ҳал қилув қарориниўзгартиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасига кўра, Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олиниши, шунингдек 55-моддасининг учинчи қисмида ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, **** ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган. Иш ҳужжатларига кўра,тарафлар ўртасида**** йил 13 июнда****-сонли“10 гектар пахта майдонида томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиш” бўйичафойдаланишга тайёр ҳолда қуришга доир**** сўмлик пудрат шартномаси тузилган. Ушбу шартномашартларигамувофиқ,жавобгар (пудратчи) даъвогар (буюртмачи)нинг ер майдонига томчилаб суғориш технологияси материаллари ва ускуналарини ушбу шартнома шартларига мувофиқ етказиб беришва **** ишларини сифатли ****,**** ишлари якунлангандан сўнг даъвогар (буюртмачи)га фойдаланишга топшириш, даъвогар (буюртмачи) эса ўз навбатида жавобгар (пудратчи)га ишларни **** учун зарур шароитлар яратиш, уларни қабул қилиш ва тўловни амалга ошириш **** олади. Шартноманинг4.1-бандида, шартнома шартлари ва лойиҳа ҳужжатлари асосида технологияни жорий қилишнинг нархи аниқ бўлиб, даъвогар (буюртмачи) томонидан 50 фоиз бўнак (аванс) маблағи тўлаб берилгандан сўнг,жавобгар (пудратчи) шартнома шартларини **** киришадива 45 кун муддатда томчилатиб суғориш технологиясини ўрнатишниҳосил йилининг 15 ноябрь куниданкечиктирмасдан қурилиш ишларини тўлиқ якунланишини таъминлайди. Шартномага кўра,даъвогартомониданжавобгарнингҳисоб **** **** йил 14 июндаги №37-сонли тўлов топшириқномасига асосан**** сўм бўнак (аванс) маблағлари ўтказиб берилганбўлса-да, бироқ, жавобгартомониданшартнома********. Натижасидатарафлар ўртасида келиб чиққанушбу низо юзасидан кенгаш даъвогар манфаатида жавобгарга нисбатан даъво аризаси билан судга мурожаат этган. Биринчи инстанция судитомонидандаъвонингушбу**** сўм бўнак (аванс) маблағларини ундиришталабини тўлиқ қаноатлантиришда, суд муҳокамаси жараёнидажавобгар томонидан даъвогарнинг ҳисоб-**** **** йил 13 сентябрда ****-сонли тўлов топшириқномасига асосан**** сўм тўлаб берилганлиги инобатга олинмаган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг (бундан буён матнда ФК деб юритилади) ****-моддасига кўра,**** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. ФКнинг****-моддасида,**** **** шартларига мувофиқ, **** **** шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса — иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак. Ўзбекистон Республикаси Олий Хўжалик суди Пленумининг **** йил 15 июндаги “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги ****-сонли қарорининг 12-бандига кўра, ФКнинг ****-моддасига асосан, агар қонун ҳужжатларида ёки шартномада бошқа тартиб назарда тутилган бўлмаса, қарздор айби бўлган **** **** **** ёки лозим **** **** учун жавоб беради. Шартноманинг 13.2-бандида, мазкур шартномада кўрсатилган ўз **** риоя қилмаганлиги, шартнома белгиланган бошқа **** бузганлиги учун жавобгар (пудратчи) даъвогар (буюртмачи)га **** **** кечиктирилган ҳар бир кун учун **** **** қисмининг0,4 фоиз миқдорида пеня тўлайди, бунда пенянинг умумий суммаси**** ишларқийматининг50 фоиздан ошмаслиги назарда тутилган. ФКнинг ****-моддасига кўра, неустойка жарима ёки пеня шаклида бўлада.Қарздор **** **** кечиктириб юборганида тўлайдиган ва ўтказиб юборилган муддатнинг ҳар бир куни учун **** **** қисмига нисбатан фоиз билан ҳисобланадиган неустойка пеня ҳисобланади. ФКнинг ****-моддасига кўра, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг **** йил 15 июлдаги ****-сонли “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги Қарорининг 4-бандида, ФКнинг ****-моддасига мувофиқ суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатлариниэътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ****.Шу билан бирга судлар шуни эътиборга олишлари лозимки, неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозимлиги кўрсатилган. Шубоисдаъвонинг **** сўм пеня ундириш талабинибиринчи инстанция судиқисман **** сўмгаасосли ҳолдақаноатлантиришни лозим топган. Бундан ташқари, биринчи инстанция суди даъвонинг тарафлар ўртасида тузилган шартномани бекор қилиш талабини асосли деб топиб, уни қаноатлантириш ****ҳамтўғрихулосага келган. Хусусан,жавобгар томонидан шартнома шартлари лозим **** **** бўлиб, шартноманинг 12.1-бандида, даъвогар (буюртмачи) шартнома кучга киргандан сўнг **** бошланиши даъвогар (буюртмачи)га боғлиқ бўлмаган сабабларга кўра жавобгар (пудратчи) томонидан бир ойдан кўп **** кечиктирилганлиги, ишларни тугатилиши мазкур шартномада белгиланган муддати жавобгар (пудратчи)нинг айби билан бор ойдан ортиқ муддатга кўпайган ҳолда, жавобгар (пудратчи) томонидан ишларни **** жадвалига риоя этилмаганда қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа асослар бўйича шартномани бекор қилинишини талаб қилиш ҳуқуқига эгалиги назарда тутилган. Шунингдек, ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, агар ушбу Кодексда, бошқа қонунларда ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, шартнома тарафларнинг келишувига мувофиқ ўзгартирилиши ва бекор қилиниши мумкин. Тарафлардан бирининг талаби билан шартнома суд томонидан **** қуйидаги ҳолларда ўзгартирилиши ёки бекор қилиниши мумкин: 1) иккинчи тараф шартномани жиддий равишда бузса; 2) ушбу Кодекс, бошқа қонунлар ва шартномада назарда тутилган ўзга ҳолларда. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг **** йил 18 декабрдаги ****-сонли “Хўжалик шартномаларини тузиш, ўзгартириш ва бекор қилишни тартибга солувчи фуқаролик қонун ҳужжатлари нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги Қарорининг 18-бандига асосан,ФКнинг ****-моддаси учинчи қисмига мувофиқ, тарафлардан бирининг шартномани бузиши иккинчи тарафга у шартнома тузишда умид қилишга **** бўлган нарсадан кўп **** маҳрум бўладиган қилиб зарар етказиши шартномани жиддий бузиш ҳисобланади.ФКнинг ****-моддаси иккинчи қисмига асосан бир тараф шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш **** таклифга иккинчи тарафдан рад жавоби олганидан кейингина ёки таклифда кўрсатилган ёхуд қонунда ёинки шартномада белгиланган муддатда, бундай муддат бўлмаганида эса - ўттиз кунлик муддатда жавоб олмаганидан кейин шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш **** талабни судга **** этиши мумкин.Бунда ўттиз кунлик муддат таклиф олинган пайтдан, агар таклиф олинган муддат номаълум бўлса, иккинчи тараф шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш **** таклифни олиши учун нормал зарур бўлган **** ўтган пайтдан бошлаб ҳисобланади. Даъвогарнинг шартнома **** **** сабабли шартномани бекор қилиш **** талабномаси жавобгар томонидан ихтиёрий ижро этилмасдан оқибатсиз қолдирилган. ИПКнинг ****-моддаси биринчи қисмига кўра, суд ишникассацияинстанциясида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлиги ва асослилигини текширади. ИПКнинг****-моддаси биринчи қисми учинчи бандига кўра,кассацияинстанцияси судикассацияшикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгартиришга ****. ИПКнинг ****-моддаси биринчи қисмига кўра, иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги, суд аниқланган деб ҳисобланган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлиги, ҳал қилув қарорида баён қилинган хулосаларнинг иш ҳолатларига мувофиқ эмаслиги, моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ёхуд нотўғри қўлланилганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлиши белгиланган. ИПКнинг ****-моддаси биринчи қисмига асосан, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. «Давлат божи тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига илова давлат бож ставкаларининг 2-банди, д) кичик бандида, иқтисодий судларгакассациятартибида берилган шикоятлардан биринчи инстанция судида кўриб чиқиш учун аризалар берилганда тўланадиган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи ундирилиши белгиланган. Бундай ҳолатда,судлов ҳайъатикассацияшикоятиниқисманқаноатлантиришни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартиришни, ҳал қилув қароринингхулоса қисмидаги«жавобгардан даъвогар фойдасига125****сўм асосий қарз ундириш қисмини– ****сўм»га ўзгартиришни, ҳал қилув қарорининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришни,жавобгарданреспублика бюджетигакассацияинстанцияси учун3****сўм давлат божи ундиришни, жавобгартомониданкассацияинстанцияси учун 412**** почта ****тўланганлигини инобатга олиб, ўзининг зиммасида қолдиришнилозим топади. Юқоридагиларга кўра, ИПКнинг74, ****, ****-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л д и: Ўзбекистон Савдо-саноат Палатаси Қашқадарё вилоят ҳудудий бошқармасининг «Mub r k G z Quvurl ri» масъулияти чекланган жамияти манфаатида келтирилган кассация шикояти қисманқаноатлантирилсин. Косонтуманлараро иқтисодий судининг**** йил 23 сентябрдаги ҳал қилув қарори ўзгартирилсин. Ҳал қилув қароринингхулоса қисмидаги«жавобгар «Mub r k G z Quvurl ri»масъулияти чекланган жамияти ҳисобидандаъвогар«**** **** ********фермер хўжалигифойдасига 125****сўм асосий қарз ундириш қисми– ****сўм ундирилсин» деб ўзгартирилсин. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилсин. Жавобгар «Mub r k G z Quvurl ri»масъулияти чекланган жамияти ҳисобиданреспублика бюджетигакассацияинстанцияси учун 3****сўм давлат божи ундирилсин. Жавобгар «Mub r k G z Quvurl ri»масъулияти чекланган жамиятитомонидан кассация инстанцияси учун **** сўм почта **** тўланганлиги инобатга олиниб, ўзининг зиммасида қолдирилсин. Косон туманлараро иқтисодий судининг **** йил 24 октябрдаги жавобгар «Mub r k G z Quvurl ri» масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан даъвогар «Yusu v Ur l urdi vi h» фермер хўжалиги фойдасига**** сўм асосий қарз, **** сўм пеня, **** сўм почта **** ундириш тўғрисидаги ижро **** бекор қилинсин. Иш бўйича янги ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан биринчи инстанция суди орқали Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи ҳайъат аъзолари **** **** О.Қурбонов