Решение #2844688 Экономические

****-сонлииқтисодий иш Биринчи инстанцияда ишни кўрган судья**** Кассацияинстанциясида судья**** маърузачи Тафтиш инстанциясида судья**** маърузачи ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ ТАФТИШ ИНСТАНЦИЯСИНИНГ Қаршишаҳри Қ А Р О РИ **** йил19 ноябрь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишларбўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясида раислик қилувчи****, ҳайъат аъзолари судьяларО.Қурбоновва****дан иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси Ш.Хўжаёровнинг котиблигида,Касбитуманлараро иқтисодий судининг**** йил 4 февралдаги ҳал қилув қарори ва Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатикассацияинстанциясининг**** йил 14 августдаги қарори устидан Миришкор туман фермерлар кенгаши“Ҳасанов Баҳодир” фермер хўжалиги манфаатини кўзлабберган тафтиш тартибидаги шикоятни, Миришкор туман фермер кенгаши вакили****(ишончномага асосан)ва жавобгардан хорижий **** вакили ****(ишончнома асосида)иштирокида вилоят суди биносида, очиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Миришкор туман фермерлар кенгаши (бундан буён матнда Кенгаш деб юритилади) “Ҳасанов Баҳодир” фермер хўжалиги (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, “**** **** ****” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги хорижий **** (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) ҳисобидан **** йил топширилган пахта ҳосили учун51.****.****сўм рағбатлантирувчи коэффициент, **** ва **** йилларда топширилган пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун нотўғри ушлаб қолинган3.****.****,29сўм ва унга ҳисобланган1.****.****сўм пеня, ****-****-****3йиллар учун берилмаган****.****.****,35 сўм авансга нисбатан ҳисобланган****.****.**** сўм пеня ундиришни сўраган. Касби туманлараро иқтисодий судининг**** йил 4 февралдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризаси қисман қаноатлантирилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига 51.545.**** сўм рағбатлантирувчи коэффициент, **** ва **** йилларда топширилган пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун нотўғри ушлаб қолинган 3.****.****,29сўм, 500.****сўм пеня, олдиндан тўланган 37.5**** почта ****,Республика бюджетига1.****.****сўм давлат божиундирилган. Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 14 августдаги қарори билан ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган. Тафтиш тартибидаги шикоятда судлар томонидан иш учун аҳамиятли ҳолатлар ўрганилмаганлиги, ишдаги мавжуд ҳужжатларга ҳуқуқий баҳо берилмаганлиги, шартнома бандлари нотўғри талқин қилинганлиги **** **** келтирилиб, суд қарорлариниберилмаган авансга нисбатан бўлган қисми бўйича пеня ундиришни рад этиш қисминибекор қилиб, берилмаган аванс учун ҳисобланган пеняни ундириш сўралган. Суд муҳокамасидаиштирок этгандаъвогарфермер хўжалиги раиси тафтиш тартибида келтирилган шикоятни қўллаб-қувватлаб,уни тўлиқ қаноатлантиришни, тафтиш шикоятини кўрмасдан қолдириш **** аризасини инобатга олмасликни сўради. Суд муҳокамасида иштирок этган Кенгаш вакили ўз тушунтиришларида шикоятда келтирилган **** қувватлаб, суд қарорларинипеня ундириш қисмини рад этиш қисминибекор қилиб, берилмаган аванс учун ҳисобланган пеняни ундириш **** янги қарор қабул қилишни сўради. Суд ****иштирок этган жавобгар хорижий **** вакили, тафтиш тартибида келтирилган шикоятни қаноатлантиришни рад этишни сўради. Судлов ҳайъатижавобгар вадаъвогарвакилларининг тушунтиришларини тинглаб, тафтиш тартибидаги шикоятда келтирилган **** иш ҳужжатлари билан бирга муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўра суд қарорларини қонунга мувофиқлаштиришни лозим топди. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) 8-моддасига кўра, фуқаролик ҳуқуқ ва бурчлари қонунчиликда назарда тутилган асослардан, шунингдек фуқаролар ҳамда юридик шахсларнинг, гарчи қонунчиликда назарда тутилган бўлмаса-да, лекин фуқаролик қонунчилигининг умумий негизлари ва мазмунига кўра фуқаролик ҳуқуқ ҳамда бурчларни келтириб чиқарадиган ҳаракатларидан вужудга келади. Иш ҳужжатлари ва суд муҳокамаси жараёнида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича, тарафлар ўртасида **** йил 5 апрелда****-сонли, **** йил 27 январда293-сонлива **** йил 25 январда ****-сонлипахта хомашёси ва уруғлик пахта харид қилиш бўйича тузилган контрактация шартномасининг 1.1-бандига кўра «хўжалик» ****, ****, ****йилларнинг бизнес-режасига асосан пахта хом-ашёсини «харидор»га етказиб бериш, «харидор» эса ушбу маҳсулотни келишилган муддатларда қабул қилиб олиш ва муайян нарх бўйича **** тўлаш **** олган. Ушбу шартноманинг 4.1-бандига асосан даъвогар томонидан топшириладиган бир тонна пахта учун жавобгар 6.****.**** сўмдан **** тўлаш **** ўз зиммасига олган. Даъвогар томонидан жавобгарга жами65.****кг «Бухоро-8» навли пахта-хом ашёси топширилган ва топширилган пахта хом ашёси учун **** йил учун шаклланган нарх бўйича тўлов амалга оширилган. Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 4 мартдаги «Мавжуд ер майдонларидан самарали фойдаланиш ва **** йил ҳосили учун қишлоқ хўжалиги экинларини оқилона жойлаштириш тўғрисида»ги ****-сонли қарори билан **** йилда кутилаётган минимал нархларга нисбатан рағбатлантирувчи коэффициент жорий этиладиган ғўзанинг селекцион навлари 8-иловага мувофиқ тасдиқланган бўлиб, унга кўра «Бухоро-6», «Бухоро-8», «С-****», «Наманган-77», «Бухоро-****» селекцион навлари учун белгиланган минимал харид нархларига 1,15 рағбатлантирувчи коэффициент қўлланиши белгиланган. Биринчи инстанция суди даъвогар томонидан жавобгарга топширилган жами65.**** кг пахтага нисбатан 1,15 коэффициент қўллаган ҳолда ҳисобланганда51.****.****сўмни ташкил қилишиниинобатга олиб, ушбу талабни 51.545.****сўмга қаноатлантириш тўғрисида асосли хулосага келган. Шунингдек, даъво талабида жавобгар томонидан **** ва **** йилларда топширилган пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун нотўғри ушлаб қолинган3.****.****,29сўм ва унга ҳисобланган1.****.****сўм пеня ундириш сўралган. Тарафлар ўртасидатузилган солиштирма далолатномагаасосан **** йил пахта қуритиш ва тозалаш хизмати учун1.****.****,29 сўм ушланган. Ваҳоланки, тарафлар ўртасида05.04.**** йилдатузилган шартномада қуритиш-тозалаш **** қоплашни даъвогар зиммасига олмаган. Бундан кўринадики, тарафлар ўртасида тузилган шартномада қуритиш тозалаш хизмат **** хўжалик томонидан тўланиши назарда тутилмаган. Тарафлар ўртасида тузилган пахта хом-ашёси ва уруғлик пахта харид қилиш бўйича контрактация шартномасининг 1.4-бандига асосан пахта хом ашёсини қуритиш ва тозалашга қилинадиган **** «харидор» (жавобгар) ҳисобидан амалга оширилиши қайд этилган. Ушбу ҳолатда, биринчи инстанция суди даъво талабидаги 3.****.****,29сўм қисман нотўғри ушлаб қолинганлиги сабабли асосли равишда қаноатлантиришни лозим топган. Мазкур талаб бўйича3.****.****,29 сўмга нисбатан1.****.****сўм пеня ундириш сўралган бўлиб, шартноманинг 5.4-бандида «харидор» «хўжалик»ка муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлайди деб кўрсатилган. Биринчи инстанция суди шартнома шартидан келиб чиқиб, даъво талабининг ушбу қисмини қаноатлантириш тўғрисида ҳам асосли хулосага келган. Шунингдек, ****-****йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****.****.****сўм пеня ундириш сўралган. ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, **** фуқаролик ҳуқуқий муносабат бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи мол-мулкни топшириш, ишни ****, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини **** **** бўлади, кредитор эса қарздордан ўзининг **** **** талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади. **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. ФКнинг ****-моддаси кўра **** **** шартларига мувофиқ, **** **** шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак, ****-моддасида **** **** бир томонлама бош тортиш ва шартнома шартларини бир томонлама ўзгартиришга йўл қўйилмайди. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига асосан контрактация шартномасига мувофиқ қишлоқ хўжалиги маҳсулотини етиштирувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотини қайта ишлаш ёки сотиш учун бундай маҳсулотни харид қиладиган шахсга – тайёрловчига шартлашилган муддатда топшириш (топшириб туриш) **** олади, тайёрловчи эса бу маҳсулотни қабул қилиш (қабул қилиб туриш), унинг **** шартлашилган муддатда муайян баҳода тўлаш (тўлаб туриш) **** олади. Даъвогар томонидан ****-****йиллар учун берилмаган авансга нисбатан жавобгардан пеня ундириш сўралганлиги, **** ушбу маблағларга эҳтиёжи бўлганлиги, аванс маблағларини берилмаганлиги ёки тўлашдан асоссиз бош тортилганлигини тасдиқловчи далиллар судга **** этилмаганлиги, қолаверсааванс беришни сўраб мурожаат этмаганлиги асоси билан биринчи инстанция суди даъво талабини ушбу қисмини рад этишда нотўғри хулосага келган. Кассация инстанциясисудиҳам мазкур ҳолатни тузатиш чорасини кўрмаган. Чунки, шартномаларнинг 3.4-бандида, уруғлик ва экиш материаллари ушбу шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорларда ёки шартнома асосида берилган буюртманомада кўрсатилган муддатлар ва миқдорларда, мазкур шартномада кўрсатилган давр мобайнида амалга оширилиши белгиланган. Бу эса харидор аванс тўловлари хўжаликнинг **** шартнома асосида берилган буюртманомаси асосида, балки шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорларда амалга ошириш **** олганлиги биринчи инстанция судининг эътиборидан четда қолган. ФКнинг ****-моддасига кўра, суд шартнома шартларини шарҳлашда ундаги сўз ва ибораларнинг асл маъносини эътиборга олади.Шартноманинг шарти аниқ бўлмаса, унинг асл маъноси уни бошқа шартларга ва бутун шартноманинг маъносига **** йўли билан аниқланади. Агар ушбу модданинг биринчи қисмида баён этилган қоидалар шартноманинг мазмунини аниқлаш имконини бермаса, тарафларнинг **** умумий хоҳиш-иродаси шартноманинг **** ҳисобга олган ҳолда аниқланиши керак.Бунда барча тегишли ҳолатлар, шу жумладан шартнома тузиш олдидан олиб борилган музокаралар ва ёзишмалар, тарафларнинг ўзаро муносабатларида қарор топган амалиёт, иш муомаласи одатлари, тарафларнинг кейинчалик ўзларини қандай тутганлиги эътиборга олинади. Шартномаларнинг 4.2-бандига кўра, харидор хўжаликка маҳсулот қийматининг камида 60 фоизи миқдорида бўнак (аванс) маблағларини оймаой тўлаб беради. Агротехник тадбирлар муддатидан келиб чиққан ҳолда ҳосил етиштираётган йилнинг 1 майига қадар 30 фоизгача, 1 июлга қадар 50 фоизгача ва 1 сентябрга қадар 60 фоизгача бўнак (аванс) маблағлари билан таъминлайди. Тарафлар ўртасида тузилган шартномалар шартларида бўнак (аванс) тўловларини амалга ошириш, тўлаб бериш миқдори ва даври аниқ келишиб олинган бўлса-да, жавобгар томонидан мазкур тўловларни амалга ошириш муддатлари кечиктирилган. Шу сабабли Кенгаш даъвогар манфаатида даъво аризаси билан судга мурожаат қилиб, ****-****йиллар давомида шартнома шартларидан келиб чиқиб олинган **** бўйича****.****.****,35 сўмлик аванс маблағларини кечиктирганлиги учун****.****.**** сўм пеня ундириш талаби билан мурожаат қилган. Шартноманинг 5.4-бандида, “харидор” “хўжалик”ка муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорида пеня тўлаши келишилган. ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****. Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак. Суд алоҳида ҳолларда қарздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****” **** йил 15 июндаги ****-сонли қарорининг 4-бандида ФКнинг ****-моддасига мувофиқ суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга **** эканлиги, неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозимлиги **** тушунтириш берилган. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) ****8-моддасининг иккинчи қисмига кўра, суднинг мазмунан тўғри бўлган ҳал қилув қарори, қарори ёки **** **** юзаки асослар бўйичагина бекор қилиниши мумкин эмас. ИПК ****7-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига кўра, ишни тафтиш тартибида кўрадиган суд тафтиш тартибидаги шикоятни (протестни) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини, қарорни ўзгаришсиз қолдиришга ****. Мазкур Кодекс ****8-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни ёки **** ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади. Мазкур ҳолатда биринчива кассацияинстанцияси судлари иш учун аҳамиятли ҳолатларни тўлиқ аниқлаб, моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларини тўғри қўллаб асосли қарорлар қабул қилган. Шунга кўра, Олий суд тафтиш инстанцияси ****-****йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****.****.****сўм пеня суммасини ФК ****-моддаси тартибида 46.****.****сўмга қаноатлантириб, қўшимча равишда мазкур пеня суммасини ундириш орқали суд қарорларини тузатиш киритиш йўли билан қонунга мувофиқлаштиришни лозим топди. ИПК ****7-моддасининг иккинчи қисмига кўра, суд **** **** тўғрисидаги масала ҳал қилинмаганлиги ёки нотўғри ҳал қилинганлиги суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўлмайди. Бундай ҳолда қарорнинг хулоса қисмида суд **** ушбу Кодекснинг ****моддасида назарда тутилган тартибда **** кўрсатилади. ИПК ****-моддасининг биринчи ва тўққизинчи қисмларига мувофиқ суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Қайд этилганларга кўра, судлов ҳайъати шикоятни қисман қаноатлантиришни, қуйи инстанция судлари қарорлари қонунга мувофиқлаштирилганлиги сабабли тафтиш инстанциясида асосли деб топилган****.****.**** сўмлик пеня суммасига нисбатан ишни биринчи, ва кассацияинстанцияларида кўриш билан боғлиқ суд **** жавобгар зиммасига юклашни, жавобгарданРеспублика бюджетигажами 6.****.****сўм давлат божини ҳамдакассациява тафтиш инстанциялари учун олдиндан тўланган (37.****+41.****=) 78.**** сўм почта **** жавобгардан даъвогар фойдасига ундиришнива жавобгарнинг илтимсономасини қаноатлантиришни рад этишни лозим топди. Баён этилганларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****7, ****8ва ****9-моддаларини қўллаб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л а д и: Миришкор туман фермерлар кенгаши нодавлат нотижорат ташкилоти “Ҳасанов Баҳодир” фермер хўжалиги манфаатида берилган тафтиш тартибидаги шикояти қисман қаноатлантирилсин. Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил4 февралдаги ҳал қилув қарори, Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 14августдаги қарорлари қонунга мувофиқлаштирилсин. Суд қарорларининг хулоса қисмидаги жавобгар “Lit i til v rs s” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги хорижий **** ҳисобидан даъвогар “Ҳасанов Баҳодир” фермер хўжалиги фойдасига белгиланган ундирувга “**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган 46.****.****сўм пеня”ни киритиш йўли билан тузатилсин. Жавобгар “**** **** ****” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги хорижий **** ҳисобидан: - даъвогар “Ҳасанов Баҳодир” фермер хўжалиги ҳисобига 78.**** сўм почта ****; - Республика бюджетига6.****.****сўм давлат божи ундирилсин. Мазкур қарор асосида мувофиқлаштирилган 46.****.****сўм пеня суммаси ва суд **** ундириш юзасидан ижро **** берилсин. Қарорнинг кўчирма нусхаси ишда иштирок этувчи шахсларга юборилсин. Қарор қабул қилинган пайтдан бошлаб қонуний кучга киради, уни устидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи: **** ҳайъат аъзолари: О.Қурбонов ****