Решение #2844917 Экономические

****1-2502/****-сонли иш Биринчи инстанциясудида ишни кўргансудья- Н.**** Апелляция инстанциясисудида маърузачи судья- И.**** ЖИЗЗАХ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ АПЕЛЛЯЦИЯ ИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ **** ****5йил19 ноябрь Жиззах вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати раислик қилувчи-судья ****, ҳайъат аъзолари **** ва С. ****овдан иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси ****нингкотиблигида,Ўзбекистон Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари **** туман Кенгаши вакили **** (**** йил 11 июлдаги 54-сонли ишончномага асосан),даъвогар“****” фермер хўжалиги раҳбари ****важавобгар “****” масъулияти чекланган жамияти вакили Ў. ****в(**** йил 26 июлдаги 8-сонли ишончномага асосан)иштирокида,Ўзбекистон Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари Зафаробод туман Кенгаши даъвогар “****” фермер хўжалиги манфаатида жавобгар “****” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан 1.****.****.**** сўм асосий қарзнива ****.****.**** сўм пеняундириштўғрисидаги даъво аризаси бўйича юритилган иш юзасидан қабул қилинганЖиззах туманлараро иқтисодий судининг **** йил 4 апрелдаги ҳал қилув қарори устидан жавобгар “****” масъулияти чекланган жамияти томонидан берилган апелляция шикоятиниЖиззах вилоят суди биносида, очиқ суд **** муҳокамасида кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Ўзбекистон Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари Зафаробод туман Кенгаши(бундан буён матнда Кенгаш деб юритилади)“****” фермер хўжалиги(бундан буён матнда даъвогар деб юритилади)манфаатида Жиззах туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар “****” масъулияти чекланган жамияти(бундан буён матнда жавобгар деб юритилади)ҳисобидан 1.****.****.**** сўм асосий қарзнива ****.****.**** сўм пеняундириб беришнисўраган. Биринчи инстанция судининг **** йил 4 апрелдаги ҳал қилув қарори биландаъвогарнингдаъвоаризасиқисман қаноатлантирилиб, жавобгар “****” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан даъвогар “****” фермер хўжалиги фойдасига ****.****.**** сўм асосий қарз ва 24.****.**** сўм пеняваРеспублика бюджетига 28.****.**** сўм давлат божи ундирилган. Биринчи инстанция судининг ҳал қилув қароридан норози бўлиб, жавобгар апелляция шикояти билан судга мурожаат қилган.Шикоятда биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, янги қарор қабул қилишсўралган. Суд **** муҳокамасида иштирок этган жавобгар вакили тушунтириш 1 бериб, апелляция шикоятидаги **** қўллаб-қувватлаб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори асоссиз қабул қилинганлигини, келишувнинг имкони бўлмаганлигини,Вазирлар Маҳкамасининг****-сонлиқарорига кўра, пахта хомашёсининг сотишнархи6млн****мингсўмқилиббелгиланганлигини, бироқшартнома бўйича пахта хомашёсининг сотиш нархи10млн250мингсўмдан ҳисобланганлигинива фермерхўжалигишу ҳисоб-китоббўйича фонддан 122млн сўм пулмаблағиолганлигини билдириб, апелляция шикоятини қаноатлантиришни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, янги қарор қабул қилишни сўради. Суд ****муҳокамасида иштирок этган даъвогар вакилитушунтириш бериб,апелляция шикоятидаги **** асоссиз эканлигини,жавобгар билан ўзаро келишувга эришилмаганлигини,жавобгар томонидан216.****.20****ҳамда суднинг ҳукми билан ****.****.**** сўм қарздорликтўлаб берилганлигини таъкидлаб,апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни сўради. Суд ****муҳокамасидаиштирок этганКенгаш вакилитушунтириш бериб,жавобгар вакилининг ****асоссиз эканлигини, жавобгар айтган нарх бу режадан ортиқтопширилган маҳсулотучун эканлигинибилдириб, апелляция шикоятини қаноатлантиришни рад этишни сўради. Судлов ҳайъати, тарафлар вакилларининг тушунтиришларини тинглаб, апелляция шикоятида келтирилган **** иш ҳужжатлари билан бирга муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўра биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартиришни,апелляция шикоятиниқисман қаноатлантиришни лозимдебтопади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддасига асосан ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда **** барча усуллар билан ҳимоя қилишга ****.Ҳар кимга бузилганҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, **** ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буёнматндаФК деб юритилади)нинг****-моддаси иккинчи қисмига асосан **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади.Мазкур низо тарафлар ўртасида имзоланган фьючерс (маҳсулот етказиб бериш) шартномаларидан вужудга келган. ФКнинг ****-моддасига кўра, **** **** шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса - иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак. ФКнинг ****-моддасигабиноан,маҳсулот етказиб бериш шартномасига мувофиқ тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланаётган маҳсулот етказиб берувчи - сотувчи шартлашилган муддатда ёки муддатларда ўзи ишлаб чиқарадиган ёхуд сотиб оладиган товарларни сотиб олувчига тадбиркорлик фаолиятида фойдаланиш учун ёки шахсий, оилавий ****, рўзғорда ва шунга ўхшаш бошқа **** фойдаланиш билан боғлиқ бўлмаган бошқа **** фойдаланиш учун топшириш, сотиб олувчи эса товарларни қабул қилиш ва уларнинг **** тўлаш **** олади. 2 ФКнинг****-моддаси биринчи қисмигамувофиқ,сотиб олувчи етказиб бериладиган товарлар **** шартномада назарда тутилган ҳисоб-китоблар тартиби ва шаклига амал қилган ҳолда тўлайди.Агар тарафлар келишувида ҳисоб-китоблар тартиби ва шакли белгиланмаган бўлса, ҳисоб-китоблар тўлов топшириқномалари билан амалга оширилади. Ишдаги мавжуд ҳужжатлардан ва суд муҳокамасида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича, даъвогар - сотувчи билан жавобгар - сотиб олувчи ўртасида **** йил31 январда ****-сонли пахта хомашёси ва уруғлик пахта харид қилиш бўйича фьючерс шартномаси (бундан буён матнда шартнома деб юритилади) тузилган. Шартноманинг 2.1-бандига асосан сотувчи сотиб олувчига 1-нав 2-синф бўлган****.****кг пахта хом ашёсини етказиб бериш, сотиб олувчи эса етказилган маҳсулот учун ҳар бир кг учун10.25****дан **** тўлаш **** олган. Шартноманинг 3.2-бандига кўра, сотиб олувчи маҳсулот қабул қилинган кундан бошлабучиш кунидан кечиктирмасдан маҳсулотнинг 80 фоиз қийматини тўлаши, қолган суммани **** йил 31 декабрга қадар тўлаб бериши лозим бўлган. Даъвогар томонидан шартнома ****лозим ********, ўзаро тасдиқланган юк хатлари ва қабул ****аларига асосан жами қиймати- 1.****.****.****сўмлик ****.777 кгпахта хом-ашёси етказиб берилган бўлсада,бироқ,жавобгар томонидан шартнома бўйича зиммасига олинган **** лозим **** **** ва етказиб берилган пахтахомашёси учун қисман тўловни амалга оширган, натижада якуний ҳисоб-китоб бўйича даъвогар олдида1.****.****.**** сўм қарз бўлиб қолган. Даъвогар томонидан жавобгарга йўлланган қарздорликни тўлаш тўғрисидаги талабнома жавобгар томонидан эътиборсиз қолдирилган. Шу боис, **** манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар ҳисобидан пахта маҳсулотининг1.****.****.****сўм миқдоридаги асосий қарздорликни ундириб беришни сўраган. Биринчи инстанция суди даъвогарнинг даъво аризаси талаби доирасидан келиб чиқиб, етказиб берилган пахта хомашёси учун жавобгардан даъвогар фойдасига****.****.****сўм асосий қарзни ундириш **** ҳал қилув қарори қабул қилган. Судлов ҳайъати,биринчи инстанция судинингҳал қилув қароринингжавобгардан даъвогар фойдасига****.****.****сўм асосий қарзни ундириш қисмибилан қуйидаги асосларга кўра келишмайди. Суд **** муҳокамасидаиштирок этгандаъвогар фермер хўжалиги раҳбари судлов ҳайъатига маълумотнома **** қилиб, маълумотномада фермер хўжалиги томонидан жавобгарга жами- 1.****.****.**** сўмлик****.777кг пахта хомашёси етказиб берилганлиги қайд қилинган. Ишдаги мавжудҳужжатлардан аниқланишича,даъвогартомониданжавобгаргаўзаро тасдиқланган юк хатлари ва ҳисоб-**** фактураларига асосан жами- 1.****.****.****сўмлик ****.**** кгпахта хом-ашёсиетказиб берилганваҳужжатлар биланўзтасдиғини топади.Ушбу ҳолатда жавобгарнинг даъвогар олдидаги қарзи (1.****.****.****сўм топширилган пахта хом-ашёси қиймати3 ****.****.****сўмтўланган маблағ-7.****.****сўмликолинган маҳсулотқиймати=)****.****.****сўмни ташкил қилади. Биринчи инстанция суди мазкур ҳолатларни инобатга олмасдан, жавобгардан даъвогарфойдасига****.****.****сўмасосий қарзниундириш ******** хулосагакелган. Шунингдек, даъвогар жавобгарга етказиб берилган маҳсулотлар қиймати ўз ****да тўлиқ қопланмаганлиги сабабли****.****.****сўм пеня ундириб беришни сўраган. Тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 5.6-банди иккинчи хатбошисида сотиб олувчи қабул қилиб олган пахта хомашёси учун тўловларни белгиланган муддатда тўламаганда, кечиктирилган ҳар бир кун учунфьючерс шартномаси қийматидантўланмаган тўловнинг 0,5 фоизи миқдорида пеня тўлаши кўрсатилган. Ўзбекистон Республикаси “Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида”ги Қонунининг32-моддаси иккинчи қисмига асосан етказиб берилган товарлар (ишлар, хизматлар) **** ўз **** тўламаганлик учун сотиб олувчи (буюртмачи) етказиб берувчига ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун кечиктирилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, аммо кечиктирилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорида пеня тўлайди. ФКнинг ****-моддасига кўра, қарздор айби бўлган **** **** **** ёки лозим **** **** учун, агар қонунчиликдаёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, жавоб беради. ФКнинг ****-моддасигамувофиқ, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****.Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек,кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак.Суд алоҳида ҳолларда қарздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги **** йил 15 июндаги * * * * - с о н л и Қ а р о р и н и н г 4-бандида ФКнинг ****-моддасига мувофиқ суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ****лиги**** тушунтиришлар берилган. Мазкур ҳолатда биринчи инстанция суди карздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, етказиб берилган маҳсулотларнинг қопланмаган қисмига пенянинг мутаносиб миқдорини белгилаб, даъвогарнинг даъво талабидаги пеня суммасини камайтириб, унинг 24.****.****сўм қисмини қаноатлантириш**** асосли ва қонуний тўхтамга келган. Жавобгарнинг апелляция шикоятида низо **** комиссиясида кўриб чиқилиши, бундай ҳолатда биринчи инстанция суди даъвогарнинг даъвоаризасини кўрмасдан қолдириши лозим бўлсада, бироқ, иш мазмунан 4 кўриб чиқилганлиги, электрон ҳисоб-фактурақабул қилинмаганлиги, Вазирлар Маҳкамасининг ****-сонли қарорига кўра, пахта хомашёсининг сотиш нархи 6 млн **** минг сўмқилиббелгиланганлиги, бироқ шартнома бўйича пахта хомашёсининг сотиш нархи 10 млн **** минг сўмдан ҳисобланганлиги ва фермер хўжалиги шу ҳисоб-китоб бўйича фонддан **** млн сўм пул маблағи олганлиги**** **** суд ҳужжатини бекор қилиш учун асос бўла олмайди. Шартноманинг 2.1-бандига асосан сотувчи сотиб олувчига 1-нав 2-синф бўлган ****.**** кг пахта хом ашёсини етказиб бериш, сотиб олувчи эса етказилган маҳсулот учун ҳар бир кг учун 10.**** сўмдан **** тўлаш **** олган. Тарафлар ўртасида тузилган шартнома асосида даъвогар фермер хўжалиги томонидан жавобгаргаўзаро тасдиқланган юк хатлари ва ҳисоб-**** фактураларига асосан жами - 1.****.****.**** сўмлик ****.**** кг пахта хомашёсиетказиб берилганлиги, шу навбатдажавобгар томонидан даъвогарга ****.****.**** сўм маблағ тўланганлигиҳамда 7.****.**** сўмлик маҳсулот етказиб берилганлиги ишдаги мавжуд ҳужжатлар билан ўз тасдиғини топади. Шунингдек, шартноманинг 6.1-бандида биржа битими **** ёки тегишли **** **** билан боғлиқ низолар биржанинг **** комиссияси ёки суд томонидан ҳал қилиниши белгиланган.Бундан кўринадики, даъвогарнинг низо юзасидан **** комиссиясига ёки судга мурожаат қилиши унинг ҳуқуқи ҳисобланади. Бундан ташқари,жиноят ишлари бўйичаЗафаробод тумансудининг **** йил 12 августдагиҳукмига кўра, жавобгар“****”масъулияти чекланганжамиятидан даъвогар “****” фермер хўжалигифойдасига****.****.**** сўм ундириш белгиланган.Мазкурҳолатдаиш биринчи инстанция судида кўриш **** жиноят ишлари бўйича суднинг ҳукми мавжуд бўлмаган. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади)нинг****-моддаси биринчи қисм 3-бандига кўра, апелляция инстанцияси суди апелляция шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгартиришга ****. ИПКнинг ****-моддасига мувофиқ иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги,суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлигибиринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади. ИПКнинг ****-моддасига асосансуд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Баён этилганларга асосланиб, судлов ҳайъати жавобгарнинг апелляция шикоятини қисман қаноатлантиришни, Жиззах туманлараро иқтисодий судининг **** йил4 апрелдагиҳал қилув қарорини ўзгартиришни, ҳал қилув қарори хулоса қисмининг жавобгардан даъвогар фойдасига****.****.****сўм асосий қарзни ундириш қисмини****.****.****сўмга ўзгартиришни,даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этишни,ҳал қилув қарори хулоса қисмининг жавобгардан Республика бюджетига28.****.****сўм давлат божи ундириш қисмини бекор қилишни, ҳал қилув қарорининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришни,ишни биринчи ва апелляция инстанциясисудида кўриш билан боғлиқ давлат божини тарафлар зиммасига мутаносиб равишда юклашни, 5 даъво аризасиЎзбекистонФермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалариЗафарободтуман Кенгашитомонидан киритилганлиги сабабли даъво аризаси бўйичадаъвогар давлат божи тўловидан озод эканлигини инобатга олиб, даъвогардандавлат божи ундирмасликни,ишнибиринчи ваапелляция инстанциясисудида кўриш биланбоғлиқ(****.****.****сўм асосий қарз + ****.****.**** сўм 50 фоиз пеня =жами1.****.****.****сўм х 3 фоиз давлат божи =) 41.****.799 сўм давлат божинижавобгарданРеспублика бюджетига ундиришни,ишниапелляция инстанцияси судида кўриш билан боғлиқолдиндан тўланган37.**** сўмпочта **** жавобгарзиммасида қолдиришни лозим дебтопади. Юқоридагиларга кўра ҳамда Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****, ****, ****, ****, ****-моддалариниқўллаб, судлов ҳайъати қ а р ор қи л а д и: Жиззах туманлараро иқтисодий судининг****5 йил 4апрелдагиҳал қилув қарори ўзгартирилсин. Ҳал қилув қарори хулоса қисмининг жавобгар“****” масъулияти чекланган жамиятидан даъвогар“****” фермер хўжалигифойдасига****.****.****сўм асосий қарзни ундириш қисми****.****.****сўмга ўзгартирилсин. Ҳал қилув қарори хулоса қисмининг жавобгар“****”масъулияти чекланган жамиятиданРеспублика бюджетига 28.****.**** сўм давлат божи ундиришқисми бекор қилинсин. Даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилсин. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилсин. Жавобгар“****”масъулияти чекланган жамиятидан Республика бюджетига41.****.****сўм давлат божи ундирилсин. Жиззах туманлараро иқтисодий судининг **** йил 4 апрелдаги ҳал қилув қарори асосидаберилган ундириш тўғрисидагиижро **** бўйича ундирув бекор қилинсин. Ижро **** берилсин. Апелляция шикояти қисман қаноатлантирилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Мазкур қарор устидан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан бир йил ичида ҳал қилув қарори қабул қилган суд орқали Жиззах вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш шикояти (протести) берилиши мумкин. Раислик этувчи И**** ҳайъат азъолари М**** **** 6