Решение #2845561 economic_new

****4-2402/39-сонлииқтисодийиш Биринчи инстанцияда ишни кўрган судья– Ш.Х.Ғозиев Кассацияинстанцияси судида маърузачи судья– **** СУРХОНДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИНИНГ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ КАССАЦИЯ ИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ **** ****5йил18 ноябрь Сурхондарѐ вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатиА.Ҳ.Сафаровраислигида, ҳайъат аъзолари ****ва****дан иборат таркибда, судья катта ѐрдамчиси**** котиблигида,“Bobodehqon Saxovati” фермер хўжалигивакили –**** (раҳбари паспорт асосида),“Bandixon Textile Cluster” масъулияти чекланган жамияти вакили – **** (**** йил 25 сентябрдаги ****-сонли ишончнома асосида) иштирокида, Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Сурхондарѐ вилоят ҳудудий бошқармаси (“Bobodehqon Saxovati” фермер хўжалиги манфаатида)нинг “Bandixon Textile Cluster” масъулияти чекланган жамиятидан**** сўм асосий қарз, **** сўм жарима ҳамда **** сўм пеняундириш ****даъво аризаси бўйича юритилган ишюзасидан қабул қилинган Қумқўрғон туманлараро иқтисодий судининг**** йил 14 февралдагиҳал қилув қарориустидан “Bandixon Textile Cluster” масъулияти чекланган жамияти томонидан берилган кассация шикояти асосида ишни Сурхондарѐ вилоят суди биносида,видеоконференцалоқа режимидагиочиқ суд **** кўрибчиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: “Bobodehqon Saxovati” фермер хўжалиги(бундан буѐн матнда даъвогарѐки фермер хўжалигидеб юритилади) ва “Bandixon Textile Cluster” масъулияти чекланган жамияти (бунданбуѐн матнда жавобгарѐки ****деб юритилади) ўртасида **** йил 24 апрелда10-сонлипахта хом ашѐси ва уруғлик пахтани етиштириш ҳамда харид қилиш бўйича фьючерс шартномаси тузилган. Шартноманинг 1.1-бандида даъвогар жавобгарга20,0 гаер майдонидан64,0тонна пахта хом-ашѐсини етказиб бериш, жавобгар эса келишилган тартиб ва миқдорда тўловларни амалга ошириш **** олган. Даъвогар **** йил ҳосилидан жавобгарга**** кгпахта хом ашѐсини топширган.Жавобгар эса тўловларни амалга ошириш чорасини кўрмаган. Даъвогарнинг қарздорликни тўлаш юзасидан юборган талабномаси жавобгар томонидан оқибатсиз қолдирилган. Шу сабаблиЎзбекистон Савдо-саноат палатаси Сурхондарѐ вилоят ҳудудий бошқармаси (бундан буѐн матнда Палата деб юритилади)даъвогар манфаатида жавобгар ҳисобидан етказиб берилган**** кгпахта хом ашѐси учун шартномада келишилган пахта хом ашѐси харид қийматидан келиб чиқиб,**** сўм асосий қарз, **** сўм жарима ҳамда **** сўм пеняундириш юзасидан иқтисодий судга даъво аризаси билан мурожаат қилган. Қумқўрғон туманлараро иқтисодий судининг **** йил 14 февралдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризаси қисман қаноатлантирилган, жавобгардан даъвогар фойдасига**** сўм қарздорлик ва ****сўмжаримаундирилган.Даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Жавобгарнинг кассация шикоятида биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш сўралган.Бунга асос қилиб, шикоятда тарафлар ўртасида тузилганфьючерс шартномасигаасосан 1 тонна пахта хом ашѐси учун **** сўм нарх белгиланган бўлса-да, даъвогар томонидан юборилган ва жавобгар томонидан қабул қилинган пахта хом ашѐси етказиб берилганлигини тасдиқловчи ****-фактурада 1 тонна пахтанинг нархи **** сўм этиб белгиланганлиги, биринчи инстанция суди томонидан мазкур ҳолатларга баҳо берилмаганлиги оқибатида етказиб бериладиган пахта хом ашѐсининг ўртача харид нархи тахминан **** сўмдан ортиқ қўшиб ҳисобланганлигини кўрсатган. Сурхондарѐ вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 июлдаги қарори билан ҳал қилув қарорининг**** сўмқарзниундириш қисми****,13сўмга ўзгартирилган.Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган. Қашқадарѐ вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг **** йил 13 сентябрдаги қарори билан суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилган. Жавобгар судга ариза билан мурожаат қилиб, ишни янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриб чиқиб, даъво талабини қаноатлантиришни рад қилиш **** ҳал қилув қарори қабул қилишни сўраган. Сурхондарѐ вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 ноябрдаги **** билан жавобгарнинг суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриб чиқиш ****аризаси қаноатлантирилиб, иш бўйичаСурхондарѐ вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 июлдаги қарорибекор қилинган ваишни умумий тартибда кўриб чиқиш белгиланган. Суд **** иштирок этган жавобгар вакили кассация шикоятидаги **** такрорлаб, суддан уни қаноатлантиришни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилишни сўради. Даъвогар вакили ўз тушунтиришида кассация шикоятига нисбатан эътироз билдириб, суддан шикоятни қаноатлантиришни рад этишни сўради. Суд муҳокамасининг **** ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган Палатадан вакил суд **** келмади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буѐн матнда ИПК деб юритилади) ****-моддасининг тўртинчи қисмига кўра, кассация инстанцияси судининг суд **** суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган, кассация шикоятини (протестини) берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди.Шунинг учун судлов ҳайъати ишни Палатанинг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топади. Судлов ҳайъати,кассация шикоятида келтирилган **** ишдаги мавжудҳужжатлар билан бирга муҳокама қилиб,тарафлар вакилларининг тушунтиришларини тинглаб,қуйидагиасосларга кўра шикоятни қисман қаноатлантиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буѐн матнда ФК деб юритилади) ****-моддасининг иккинчи қисмигамувофиқ,****шартномадан, зиѐн етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. Мазкур ҳолатда, низо тарафлар ўртасидагифьючерс шартномасидан келиб чиққан. Даъво аризасида даъвогар томонидан жавобгарга пахта хом ашѐси етказиб берилганлиги учун**** сўм асосий қарз, **** сўм жарима ҳамда **** сўм пеня ундириш сўралган. Ишдаги мавжуд тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 4.4-бандида якуний ҳисоб-китоблар пахта топшириш якунлангандан кейин “Буюртмачи” томонидан “Хўжалик”ка терим учун ўтказилган пуллар ва бошқа **** чегириб ташлангандан кейин қолган қисми ҳосил йилининг 31 декабрига қадар амалга оширилиши белгиланган. Даъвогар томонидан жавобгарга **** йил ҳосили ҳисобидан**** кгпахта хом ашѐси етказиб берилган.Маҳсулотни етказиб берилганлиги ишда мавжуд ****-фактура билан ўз тасдиғини топган.Жавобгар томониданэсашартноманинг4.4-бандида белгиланган **** ****, қарздорликни тўлаш юзасидан юборган даъвогарнинг талабномаси оқибатсиз қолдирилган. Шу сабабли қарздорликни ундириш юзасидан судга даъво аризаси билан мурожаат этилган. Биринчи инстанция суди иш юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилишда иш учун муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни тўлиқ аниқламасдан, жавобгар томонидан даъвогарга**** сўмасосий қарз тўлиқ тўлаб берилиши лозимлиги **** **** хулосага келган. Хусусан, биринчи инстанция суди даъво аризасидаги асосий қарз ундириш талабини қаноатлантиришда қарздорликни асословчи иш учун муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳужжатларга қонуний баҳо бермаган.Ваҳоланки, тарафлар ўртасида тузилган фьючерс шартномасининг 4.4-бандига кўра якуний ҳисобкитоблар жавобгар томонидан даъвогарга терим учун ўтказилган пуллар ва бошқа **** чегириб ташлангандан кейин қолган қисми ҳосил йилининг 31 декабрига қадар амалга оширилиши белгиланган. Т**** этилган ҳужжатларга кўра,жавобгар томонидан даъвогарга фьючерс шартномасидоирасида жами****,**** ҳисобига маҳсулотлар (минерал ўғитлар, ѐқилғи ва бошқалар) етказиб берилган ва **** сўм миқдорида терим пули тўлаб берилган.Шунга кўра, жавобгар даъвогарга пахта хом ашѐсини етказиб бериш шартномаси доирасида жами ****,87сўмлик**** амалга оширган. Шартноманинг 4.1-бандида дастлабки ҳисоб-китоб бўйича **** йил ҳосили учун 1 (бир) тонна пахта хом ашѐсининг баҳоси 8******** сўм дебкўрсатилган. Бироқ,Жиноят ишлари бўйича Бандихон туман судининг **** йил 16 октябрдаги ҳукми билан **** ҳисобчиси **** **** раҳбари билан келишмасдан ўзбошимчалик билан пахта хом ашѐсининг 1 (бир) тоннасига **** сўмдан фермерлар билан **** ўртасидаги шартномаларга нархни белгилаб юборганлиги аниқланган ҳамда **** Жиноят кодексининг ****-моддаси 2-қисмининг “а”-банди ва ****-моддасида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топилган ва жиноий жавобгарлик белгиланган. ИПК 73-моддасининг тўртинчи қисмига асосан жиноят ишлари бўйича суднинг қонуний кучга кирган ҳукми муайян ҳаракатлар содир этилганлиги ѐкисодир этилмаганлиги ва улар кимлар томонидан содир этилганлиги масалалари бўйича иқтисодий суд учун ****. Шунга кўра, мазкур ҳолатда тарафлар ўртасидаги шартномада маҳсулот қиймати билан боғлиқ келишув мавжуд эмас ҳисобланади. Даъвогар томонидан жавобгарга юборилган3-сонли ****-фактурада**** кгпахта хом ашѐсининг қиймати****,10сўм (ҚҚСни ҳисобга олган ҳолда)ни ташкил қилган. Шу сабабли,даъвогар томонидан юборилганҳамда жавобгар томонидан тасдиқланган****-фактурадакўрсатилганнарх тарафлар ўртасида келишилган харид нархи ҳисобланади. Шунда, даъвогар томонидан жавобгарга етказиб берилган**** кгпахта хом ашѐсиучун ҳисобланган****,10сўмдан жавобгар томонидан фьючерс шартномаси доирасида **** йил пахта ҳосили учун даъвогарга қилинган жами****,87сўмлик**** чегириб ташланганда, даъвогарнинг жавобгаролдида****,23 сўм **** мавжуд ҳисобланади. Юқоридагиларгаасосандаъво аризасидаги**** сўмасосий қарзундириш талабининг****,23 сўм қисми асосли ҳисобланади. Шунингдек, даъво аризасидажавобгарпахта хом ашѐсининг **** тўлашдан асоссизравишдабош тортганлиги учун**** сўм жарима ҳамда **** сўм пеняундириш сўралган. ФК 260-моддасинингбиринчиқисмига кўра қонунчилик ѐки шартнома билан белгиланган, қарздор **** **** ѐки лозим **** **** **** кредиторга тўлаши шарт бўлган пул суммаси неустойка ҳисобланади. ФК ****-моддасининг иккинчива учинчиқисмига кўра, қарздор **** **** ѐки лозим **** **** ҳолларда тўлайдиган ва, қоида тариқасида, қатъий пул суммасида ҳисобланадиган неустойка жарима ҳисобланади. Қарздор **** **** кечиктириб юборганида тўлайдиган ва ўтказиб юборилган муддатнинг ҳар бир куни учун **** **** қисмига нисбатан фоиз билан ҳисобланадиган неустойка пеня ҳисобланади. Шартноманинг 5.4-бандидатопширилган пахта хом ашѐсининг ****тўлашдан асоссизбўйин товлаганлиги учун“Буюртмачи” “Хўжалик”кабелгиланганустамалар тўланиши ҳисобга олинмаган ҳолдаасоссизтўлашдан бўйин товлаган сумманинг20 фоизи миқдорида жарима тўлаши, жаримадан ташқари“Буюртмачи” “Хўжалик”камуддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлашибелгиланган. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “**** **** ѐки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги **** йил 15 июндаги ****-сонли қарорининг 2-бандидашартномада жарима ѐки пеня шаклида белгиланадиган неустойка тарафлар томонидан қабул қилинган **** **** таъминлаш усулларидан бири ҳисобланиши, судлар неустойкани ундириш тўғрисидаги даъволарни ҳал қилишда неустойка миқдорининг қонун талабларига мувофиқ ҳисобланганлиги, унинг асослилиги, **** бузилишиоқибатларига мутаносиблиги каби ҳолатларни ҳар томонлама ва чуқур муҳокама қилиб, талаб қилинган неустойканинг адолатли миқдорини белгилашлари шартлиги,3-бандидаагар шартномада айнан битта **** бузилиши учун неустойкани ҳам жарима, ҳам пеня кўринишида тўлаш назарда тутилган бўлса, қонунчиликда бошқача ҳоллар назарда тутилмаган бўлса, даъвогар **** бир шаклдаги неустойка қўллашни талаб қилишга ******** тушунтириш берилган. Биринчи инстанция судимазкур Пленум қароридаги тушунтиришларга риоя қилган ҳолда, даъво аризасидаги сўралган нустойканинг ****жарима ундириш талабини асосли деб ҳисоблабтўғри хулосага келган бўлса-да, бироқ даъво аризасида ундирилиши сўралган********сўмжариманинг тўлиқ асосли деб ҳисоблаб, нотўғри тўхтамга келган. Чунки, асосий қарз ундириш талабининг****,23 сўм қисми асослибўлганлиги сабабли шартнома шартига кўра********сўмжарима ундириш талабининг ҳам****сўм қисми асосли ҳисобланади. Баѐн қилинганлардан кўринадики, кассация шикоятида билдирилган **** қисман асосли ҳисобланади. Судлов ҳайъати,шикоятдаги ҳал қилув қарорини тўлиқ бекор қилиш **** **** ҳал қилув қарори қабул қилинган кунда жавобгарнинг даъвогар олдида қисман қарздорлиги мавжуд бўлганлиги сабаблиқўшилмайди. ИПК ****-моддасининг биринчи ва тўққизинчи қисмига асосан суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади.Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баѐн этилган қоидаларга мувофиқ ****. Биринчи инстанция суди суд ****қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишдатарафларнинг зиммасига юклашда ҳам нотўғри тўхтамага келган. Чунки, биринчи инстанция суди ҳал қилув қароридаги асосий қарз ва неустойка ундириш **** хулосадан келиб чиққан ҳолда, суд **** ундирган. Шу сабабли, судлов ҳайъати ҳал қилув қарорининг давлат божи ундириш қисмини ҳам қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда мувофиқлаштиришни лозим топади. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суд ишни кассация тартибида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлиги ва асослилигини текширади.Суд янги далилларни текшириши ва янги фактларни аниқлаши мумкин. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига биноан иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги, суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлиги, ҳал қилув қарорида баѐн қилинган хулосаларнинг иш ҳолатларига мувофиқ эмаслиги ҳамда моддий ва (ѐки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ѐхуд нотўғри қўлланилганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ѐки бекор қилиш учун асос бўлади. ИПК ****-моддаси биринчи қисмининг 3-бандига биноан кассация инстанцияси суди кассация шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгартиришга ****. Баѐн қилинганларга асосан судлов ҳайъати кассация шикоятини қисман қаноатлантиришни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорининг хулоса қисмидаги: – “Жавобгардан даъвогар фойдасига********сўм қарздорлик, 10****сўм жаримава **** сўм почта ****ундирилсин.”қисмини – “Жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига****,23 сўм асосий қарз, 47****сўм жаримава **** сўм почта ****ундирилсин” – деб, “ЖавобгарданРеспублика бюджетига****,04сўм давлат божи ундирилсин.”қисмини – “ЖавобгарданРеспублика бюджетига****,35сўм давлат божи ундирилсин.”– деб,“Даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига****,24сўм давлат божи ундирилсин.” қисмини – “Даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига****,07 сўм давлат божи ундирилсин.”– деб ўзгартиришни, ҳал қилув қарорининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топади.ИПК ****-моддасининг тўққизинчи қисмига асосан кассация инстанция учунРеспублика бюджетига жавобгардан ****,**** давлат божи, даъвогардан ****,95 сўм давлатбожи ундирилади.Ишни кассация инстанциясида кўриш билан боғлиқ жавобгар томонидан тўланган **** сўм почта **** жавобгар зиммасида қолдирилади.Жавобгардан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг депозитига суд **** видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ **** сўм суд **** ундирилади.Биринчи инстанция судининг**** йил 14 февралдагиҳал қилув қарориҳамдаСурхондарѐ вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 июлдаги қарорига асосан берилган ижро **** ундируви бекор қилинади. Юқоридагиларга асосан ва Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг****, ****, ****-моддаларини қўллаб, судлов ҳайъати қ аро р қ и л а д и: “Bandixon Textile Cluster” масъулияти чекланган жамиятинингкассацияшикояти қисман қаноатлантирилсин. Қумқўрғонтуманлараро иқтисодий судининг****4йил14 февралдагиҳал қилув қароринингхулоса қисмидаги:“Жавобгардан даъвогар фойдасига********сўм қарздорлик, ****сўм жаримава **** сўм почта ****ундирилсин.”қисмини – “Жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига****,23сўм асосий қарз, ****сўм жаримава **** сўм почта ****ундирилсин” – деб, “ЖавобгарданРеспублика бюджетига****,04сўм давлат божи ундирилсин.”қисмини – “ЖавобгарданРеспублика бюджетига****,35сўм давлат божи ундирилсин.”– деб,“Даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига****,24сўм давлат божи ундирилсин.” қисмини – “Даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига****,07сўм давлат божи ундирилсин.”– деб ўзгартирилсин. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилсин. “Bandixon Textile Cluster” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан: - Республика бюджетига ишни кассация инстанция судида кўриш билан боғлиқ****,****сўм давлат божи; - Ўзбекистон Республикаси Олий судининг депозитига суд **** видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ **** сўм суд **** ундирилсин. Даъвогар“Bobodehqon Saxovati” фермер хўжалигиҳисобидан Республика бюджетига ишни кассация инстанция судида кўриш билан боғлиқ ****,**** давлат божи ундирилсин. Ижро ****лари берилсин. Қумқўрғонтуманлараро иқтисодий судининг**** йил14февралдагиҳал қилув қарориваСурхондарѐ вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 июлдаги қароригаасосан берилган ижро **** ундируви бекор қилинсин. Қарор қабул қилинган пайтдан бошлаб қонуний кучга киради. Мазкур қарор устидан Сурхондарѐ вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи ҳайъат аъзолари А.Ҳ.Сафаров **** ****