Решение #2845729 economic_new

****4-2402/31-сонлииқтисодийиш Биринчи инстанцияда ишни кўрган судья– Ш.Х.Ғозиев Кассацияинстанцияси судида маърузачи судья– А.**** СУРХОНДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИНИНГ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ КАССАЦИЯИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ **** ****5йил18 ноябрь Сурхондарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатиА.Ҳ.Сафаров раислигида, ҳайъат аъзолари**** ва**** иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси**** котиблигида,“ ud b rdi urs n v ****” фермер хўжалиги –Қ.Қайимов(раҳбари), “ ndi n til lust r” масъулияти чекланган жамияти вакили –Ж.Назаров(**** йил 25 сентябрдаги ****-сонли ишончнома асосида) иштирокида, Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Сурхондарё вилоят ҳудудий бошқармаси (“ ud b rdi urs n v ****” фермер хўжалиги манфаатида)нинг “ ndi n til lust r” масъулияти чекланган жамиятидан****сўм асосий қарз,****сўм жарима ва****сўм пеняни ундириш ****даъво аризаси бўйича юритилган ишюзасидан қабул қилинганҚумқўрғон туманлараро иқтисодий судининг**** йил 14 февралдагиҳал қилув қарориустидан “ ndi n til lust r” масъулияти чекланган жамияти томонидан берилганкассацияшикоятиасосида ишни Сурхондарё вилоят суди биносида,видеоконференцалоқа режимидагиочиқ суд **** кўрибчиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: “ ud b rdi urs n v ****” фермер хўжалиги (бундан буён матнда даъвогарёки фермер хўжалигидеб юритилади) ва “ ndi n til lust r” масъулияти чекланган жамияти (бунданбуён матнда жавобгарёки ****деб юритилади) ўртасида ****3йил24 апрелда12-сонлипахта хом ашёси ва уруғлик пахтани етиштириш ҳамда харид қилишбўйичафьючерсшартномаситузилган. Шартноманинг1.1-бандидадаъвогар жавобгарга16,0га ер майдонидан51,2тонна пахта хом-ашёсини етказиб бериш, жавобгар эса келишилган тартиб ва миқдорда тўловларни амалга ошириш **** олган. Даъвогар **** йил ҳосилидан жавобгарга**** кгпахтахом ашёсинитопширган.Жавобгар эса тўловларни амалга ошириш чорасини кўрмаган. Даъвогарнинг қарздорликни тўлаш юзасидан юборган талабномаси жавобгар томонидан оқибатсиз қолдирилган. Шу сабаблиЎзбекистон Савдо-саноат палатаси Сурхондарё вилоят ҳудудий бошқармаси(бундан буён матндаПалатадеб юритилади)даъвогар манфаатида жавобгарҳисобидан етказиб берилган ****кг пахта хом ашёсиучун шартномада келишилганпахта хом ашёсихарид қийматидан келиб чиқиб,****сўм асосий қарз,****сўм жарима ва****сўм пеня ундириш юзасиданиқтисодийсудга даъво аризаси билан мурожаат қилган. Қумқўрғонтуманлараро иқтисодий судининг ****4йил14 февралдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризасиқисманқаноатлантирилган, жавобгардан даъвогар фойдасига**** сўм қарздорлик ва **** сўм жаримаундирилган. Даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Жавобгарнингкассацияшикоятида биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш сўралган.Бунга асос қилиб, шикоятда тарафлар ўртасида тузилганфьючерс шартномасига асосан1 тонна пахта хом ашёсиучун 8300****сўмнарх белгиланган бўлса-да, даъвогар томониданюборилган важавобгартомонидан қабул қилинганпахта хом ашёси етказиб берилганлигини тасдиқловчи ****-фактурада 1 тоннапахтанинг нархи**** сўм этиб белгиланганлиги, биринчи инстанция судитомониданмазкур ҳолатларгабаҳо берилмаганлиги оқибатида етказиб бериладиган пахта хом ашёсининг ўртача харид нархи тахминан **** сўмдан ортиқ қўшиб ҳисобланганлигиникўрсатган. Сурхондарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 июлдаги қарори билан ҳал қилув қарорининг********сўм қарзни ундириш қисми****,98сўмга ўзгартирилган.Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган. Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг **** йил 13 сентябрдаги қарори билан суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилган. Жавобгар судга ариза билан мурожаат қилиб, ишни янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриб чиқиб, даъво талабини қаноатлантиришни рад қилиш **** ҳал қилув қарори қабул қилишни сўраган. Сурхондарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 ноябрдаги **** билан жавобгарнинг суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриб чиқиш ****аризаси қаноатлантирилиб,иш бўйичаСурхондарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 июлдаги қарорибекор қилинганва ишни умумий тартибда кўриб чиқиш белгиланган. Суд **** иштирок этганжавобгар вакиликассацияшикоятидаги **** такрорлаб, суддан уни қаноатлантиришни, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилишнисўради. Даъвогар вакили ўз тушунтиришида кассация шикоятига нисбатан эътироз билдириб, суддан шикоятни қаноатлантиришни рад этишни сўради. Суд муҳокамасининг **** ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган Палатадан вакил суд **** келмади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) ****-моддасининг тўртинчи қисмига кўра, кассация инстанцияси судининг суд **** суд муҳокамасини ўтказиш **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган, кассация шикоятини (протестини) берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди.Шунинг учун судлов ҳайъати ишни Палатанинг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топади. Судлов ҳайъати, кассация шикоятида келтирилган **** ишдаги мавжудҳужжатлар билан бирга муҳокама қилиб,тарафлар вакилларининг тушунтиришларини тинглаб,қуйидагиасосларга кўра шикоятниқисманқаноатлантиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) ****-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ,**** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. Мазкур ҳолатда, низо тарафлар ўртасидагифьючерс шартномасидан келиб чиққан. Даъво аризасида даъвогар томонидан жавобгаргапахта хом ашёси етказиб берилганлиги учун****сўм асосий қарз вамаҳсулот**** тўлашдан асоссиз бош тортганлиги учун****сўм жарима ва ****сўм пеняундириш сўралган. Ишдаги мавжуд тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 4.4-бандида якуний ҳисоб-китоблар пахта топшириш якунлангандан кейин “Буюртмачи”томонидан “Хўжалик”ка терим учун ўтказилган пулларва бошқа ****чегириб ташлангандан кейинқолган қисмиҳосил йилининг 31 декабрига қадар амалга оширилиши белгиланган. Даъвогар томонидан жавобгарга **** йил ҳосили ҳисобидан**** кгпахта хом ашёси етказиб берилган.Маҳсулотни етказиб берилганлиги ишда мавжуд ****-фактура билан ўз тасдиғини топган.Жавобгар томониданэсашартноманинг4.4-бандида белгиланган **** ****, қарздорликни тўлаш юзасидан юборган даъвогарнинг талабномаси оқибатсиз қолдирилган. Шу сабабли қарздорликни ундириш юзасидан судга даъво аризаси билан мурожаат этилган. Биринчи инстанция суди иш юзасиданҳал қилувқарориқабул қилишдаиш учун муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни тўлиқ аниқламасдан,жавобгар томонидан даъвогарга********сўм асосий қарзтўлиқтўлаб берилиши лозимлиги ******** хулосага келган. Хусусан,биринчи инстанция судидаъво аризасидаги асосий қарз ундириш талабини қаноатлантиришда қарздорликни асословчииш учун муҳим аҳамиятга эга бўлганҳужжатларга қонуний баҳо бермаган.Ваҳоланки,тарафлар ўртасида тузилган фьючерс шартномасининг 4.4-бандигакўра якуний ҳисоб-китоблар жавобгартомонидандаъвогаргатерим учун ўтказилган пуллар ва бошқа **** чегириб ташлангандан кейин қолган қисми ҳосил йилининг 31 декабрига қадар амалга оширилиши белгиланган. Т**** этилган ҳужжатларга кўра, жавобгартомонидандаъвогаргафьючерсшартномасидоирасида жами****,02сўмҳисобигамаҳсулотлар (минерал ўғитлар, ёқилғи ва бошқалар)етказиб берилганҳамда ********сўм миқдорида терим пули ва даъвогарнинг****сўм солиқ қарздорлиги тўлаб берилган.Шунга кўра, жавобгар даъвогарга пахта хом ашёсини етказиб бериш шартномаси доирасида жами****,02сўмлик ****ларни амалга оширган. Шартноманинг 4.1-бандида дастлабки ҳисоб-китоб бўйича **** йил ҳосили учун 1 (бир) тонна пахта хом ашёсининг баҳоси 8******** сўм дебкўрсатилган. Бироқ,Жиноят ишлари бўйича Бандихон туман судининг **** йил 16 октябрдаги ҳукми билан **** ҳисобчиси **** **** раҳбари билан келишмасдан ўзбошимчалик билан пахта хом ашёсининг 1 (бир) тоннасига **** сўмдан фермерлар билан **** ўртасидаги шартномаларга нархни белгилаб юборганлиги аниқланган ҳамда **** Жиноят кодексининг ****-моддаси 2-қисмининг “а”-банди ва ****-моддасида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топилган ва жиноий жавобгарлик белгиланган. ИПК 73-моддасининг тўртинчи қисмига асосан жиноят ишлари бўйича суднинг қонуний кучга кирган ҳукми муайян ҳаракатлар содир этилганлиги ёки содир этилмаганлиги ва улар кимлар томонидан содир этилганлиги масалалари бўйича иқтисодий суд учун ****. Шунга кўра,мазкур ҳолатдатарафлар ўртасидаги шартномадамаҳсулот қиймати билан боғлиқ келишув мавжудэмас ҳисобланади. Даъвогар томонидан жавобгарга юборилган6-сонли ****-фактурада****кг пахта хом ашёсининг қиймати****,68сўм (ҚҚСни ҳисобга олган ҳолда)ни ташкил қилган. Шу сабабли,даъвогар томонидан юборилган ҳамдажавобгар томонидан тасдиқланган****-фактурадакўрсатилганнарх тарафлар ўртасида келишилган харид нархи ҳисобланади. Шунда, даъвогар томонидан жавобгарга етказиб берилган****кгпахта хом ашёсиучун ҳисобланган****,68сўмдан жавобгар томонидан фьючерсшартномасидоирасида **** йил пахта ҳосили учундаъвогарга қилинганжами****,02сўмлик **** чегириб ташланганда, даъвогарнинг жавобгаролдида********,66сўм **** мавжуд ҳисобланади. Юқоридагиларга асосан даъво аризасидаги********сўм асосий қарзундириш талабининг ********,66сўм қисмиасослиҳисобланади. Шунингдек, даъво аризасидажавобгарпахта хом ашёсининг **** тўлашдан асоссизравишдабош тортганлиги учун********сўм жаримава ********сўм пеняундиришсўралган. ФК 260-моддасинингбиринчиқисмига кўра қонунчилик ёки шартнома билан белгиланган, қарздор **** **** ёки лозим **** **** **** кредиторга тўлаши шарт бўлган пул суммаси неустойка ҳисобланади. ФК ****-моддасинингиккинчи ва учинчиқисмига кўра,қарздор **** **** ёки лозим **** **** ҳолларда тўлайдиган ва, қоида тариқасида, қатъий пул суммасида ҳисобланадиган неустойка жарима ҳисобланади. Қарздор **** **** кечиктириб юборганида тўлайдиган ва ўтказиб юборилган муддатнинг ҳар бир куни учун **** **** қисмига нисбатан фоиз билан ҳисобланадиган неустойка пеня ҳисобланади. Шартноманинг 5.4-бандидатопширилган пахта хом ашёсининг ****тўлашдан асоссизбўйин товлаганлиги учун“Буюртмачи” “Хўжалик”ка белгиланганустамалар тўланиши ҳисобга олинмаган ҳолдаасоссизтўлашдан бўйин товлаган сумманинг20 фоизи миқдорида жарима тўлаши,жаримадан ташқари “Буюртмачи” “Хўжалик”камуддати ўтказиб юборилганҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлашибелгиланган. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги **** йил 15 июндаги ****-сонли қарорининг 2-бандидашартномада жарима ёки пеня шаклида белгиланадиган неустойка тарафлар томонидан қабул қилинган **** **** таъминлаш усулларидан бири ҳисобланиши, судлар неустойкани ундириш тўғрисидаги даъволарни ҳал қилишда неустойка миқдорининг қонун талабларига мувофиқ ҳисобланганлиги, унинг асослилиги, **** бузилиши оқибатларига мутаносиблиги каби ҳолатларни ҳар томонлама ва чуқур муҳокама қилиб, талаб қилинган неустойканинг адолатли миқдорини белгилашлари шартлиги,3-бандидаагар шартномада айнан битта **** бузилиши учун неустойкани ҳам жарима, ҳам пеня кўринишида тўлаш назарда тутилган бўлса, қонунчиликда бошқача ҳоллар назарда тутилмаган бўлса, даъвогар **** бир шаклдаги неустойка қўллашни талаб қилишга ******** тушунтириш берилган. Биринчи инстанция судимазкурПленум қароридаги тушунтиришларга риоя қилган ҳолда, даъво аризасидаги сўралган нустойканинг ****жарима ундириш талабини асосли деб ҳисоблабтўғри хулосага келганбўлса-да, бироқ даъво аризасидаундирилишисўралган********сўмжариманингтўлиқ асосли деб ҳисоблаб, нотўғри тўхтамга келган. Чунки, асосий қарз ундириш талабининг********,66сўм қисми асослибўлганлиги сабабли шартнома шартига кўра********сўмжарима ундириш талабининг ҳам35****,33сўм қисми асосли ҳисобланади. Баён қилинганлардан кўринадики,кассацияшикоятида билдирилган ****қисман асосли ҳисобланади. Судлов ҳайъати,шикоятдаги ҳал қилув қарорини тўлиқ бекор қилиш **** ****ҳал қилув қарори қабул қилинган кунда жавобгарнинг даъвогар олдида қисман қарздорлиги мавжуд бўлганлиги сабабли қўшилмайди. ИПК ****-моддасининг биринчи ва тўққизинчи қисмига асосан суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади.Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Биринчи инстанция суди суд ****қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишдатарафларнинг зиммасига юклашда ҳам нотўғри тўхтамага келган. Чунки, биринчи инстанция суди ҳал қилув қароридаги асосий қарз ва неустойка ундириш **** хулосадан келиб чиққан ҳолда,суд **** ундирган. Шу сабабли, судлов ҳайъати ҳал қилув қарорининг давлат божи ундириш қисмини ҳамқаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишдамувофиқлаштиришни лозим топади. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суд ишни кассация тартибида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлиги ва асослилигини текширади.Суд янги далилларни текшириши ва янги фактларни аниқлаши мумкин. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига биноан иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги, суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлиги, ҳал қилув қарорида баён қилинган хулосаларнинг иш ҳолатларига мувофиқ эмаслиги ҳамда моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ёхуд нотўғри қўлланилганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади. ИПК ****-моддаси биринчи қисмининг 3-бандига биноан кассация инстанцияси суди кассация шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгартиришга ****. Баён қилинганларга асосан судлов ҳайъатикассацияшикоятиниқисманқаноатлантиришни,биринчиинстанция судинингҳал қилувқароринингхулоса қисмидаги:–“Жавобгардан даъвогар фойдасига****сўм қарздорлик, 9****сўм жаримава **** сўм почта **** ундирилсин” қисмини– “Жавобгарҳисобидан даъвогар фойдасига****,66сўм асосий қарз,35****,33сўм жаримава **** сўм почта ****ундирилсин” – деб, “ЖавобгарданРеспублика бюджетига****,78сўм давлат божи ундирилсин” қисмини– “ЖавобгарданРеспублика бюджетига****,80сўм давлат божи ундирилсин” – деб,“Даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига****,92сўм давлат божи ундирилсин” қисмини – “Даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига2****,90сўм давлат божи ундирилсин.”– деб ўзгартиришни, ҳал қилув қарорининг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдиришнилозим топади.ИПК ****моддасинингтўққизинчиқисмигаасосан кассация инстанцияучунРеспублика бюджетига жавобгардан****,4сўм давлат божи,даъвогардан****,95сўм давлат божиундирилади.Ишникассацияинстанциясида кўриш билан боғлиқ жавобгар томонидан тўланган 34**** сўм почта **** жавобгар зиммасида қолдирилади.Жавобгардан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг депозитигасуд **** видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ **** сўм суд **** ундирилади.Биринчи инстанция судининг**** йил 14 февралдаги ҳал қилув қарориҳамдаСурхондарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 июлдаги қарорига асосан берилган ижро **** ундируви бекор қилинади. Юқоридагиларгаасосан ва Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг****, ****, ****-моддаларини қўллаб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л а д и: “ ndi n til lust r” масъулияти чекланган жамиятинингкассацияшикояти қисман қаноатлантирилсин. Қумқўрғонтуманлараро иқтисодий судининг****4йил14 февралдагиҳал қилув қароринингхулоса қисмидаги:–“Жавобгардан даъвогар фойдасига****сўм қарздорлик, ****сўм жаримава **** сўм почта ****ундирилсин.”қисмини – “Жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига****,66сўм асосий қарз, ****сўм жаримава **** сўм почта ****ундирилсин” – деб, “ЖавобгарданРеспублика бюджетига****,78сўм давлат божи ундирилсин.”қисмини – “ЖавобгарданРеспублика бюджетига****,80сўм давлат божи ундирилсин.”– деб,“Даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига****,92сўм давлат божи ундирилсин.”қисмини – “Даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига****,90сўм давлат божи ундирилсин.”– дебўзгартирилсин. Ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилсин. “ ndi n til lust r” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан: -Республика бюджетига ишни кассация инстанция судида кўриш билан боғлиқ****,****сўм давлат божи; - Ўзбекистон Республикаси Олий судининг депозитига суд **** видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ **** сўм суд ****ундирилсин. Даъвогар“ ud b rdi urs n v ****”фермер хўжалигиданРеспублика бюджетига ишни кассация инстанция судида кўриш билан боғлиқ****,95сўм давлат божи ундирилсин. Ижро ****лари берилсин. Қумқўрғонтуманлараро иқтисодий судининг **** йил14февралдаги ҳал қилув қарориваСурхондарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг **** йил 4 июлдаги қароригаасосан берилган ижро ****нингундируви бекор қилинсин. Қарор қабул қилинган пайтдан бошлаб қонуний кучга киради. Мазкур қарор устидан Сурхондарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи А.Ҳ.Сафаров ҳайъат аъзолари Р.М.Бегимов ****