Решение #2846865 Экономические

****-сонли иш Биринчиинстанциясудида ишни кўрган судья**** Кассацияинстанциясудида маърузачисудьяЛ.**** Тафтиш инстанцияси судида маърузачисудьяО.Қурбонов ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ ТАФТИШИНСТАНЦИЯСИНИНГ Қ А Р О РИ Қарши шаҳри ****5йил14 ноябрь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясида раислик қилувчи****, ҳайъат аъзолари судьялар****ва О.Қурбоновдан иборат таркибда, судья катта ёрдамчисиШ.Хужаёровнинг котиблигида,**** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий ****вакили А.Абдирахмонов(ишончнома асосида) иштирокида,Касби туманларароиқтисодий судининг **** йил 23 октябрдаги ҳал қилув қарори ваҚашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 1 июлдаги қарори устиданМиришкор туман фермерлар кенгашининг « irz v Ism tull N »фермер хўжалиги манфаатидабергантафтиш тартибидагишикояти а осидаишни вилоят суди биносидаўтказилганочиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Миришкор туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши (бунданбуёнматнда-кенгаш деб юритилади) « irz v Ism tull N »фермер хўжалиги (бунданбуёнматнда-даъвогар деб юритилади) манфаатидасудга даъво ариза билан мурожаат қилиб,**** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий ****(бунданбуёнматнда-жавобгар деб юритилади)ҳисобидан**** йилда топширилган пахта хом-ашёси ҳосили учун****сўм рағбатлантирувчи коэффициент ****, **** йиллардатопширилганпахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учунасоссиз ушлаб қолинган ****сўмва ****сўм пеняҳамда****, ****, **** йилларучунберилмаган авансга нисбатанҳисобланган ****сўм пеня ундиришни сўраган. Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил 23 октябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво талаблари қисман қаноатлантирилиб, жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига ****,**** рағбатлантирувчи коэффициент, **** йилларда топширилган пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун асоссиз ушлаб қолинган **** сўм, **** сўм пеня, **** сўм почта ****, шунингдек республика бюджетига **** сўм давлат божи ундирилиши белгиланган. Даъво талабларининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 1 июлдагиқарори биланкассация шикояти қаноатлантирилмасдан, Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил23 октябрдаги ҳал қилув қарориўзгаришсиз қолдирилган. Мазкур суд қарорлариустиданкенгашдаъвогарманфаатидатафтиш тартибидагишикоятибилан мурожаат қилиб, унда суд қарорларини ўзгартириб,томонлар ўртасида****,**** ва **** йилларда тузилган шартномаларнинг5.4-бандига кўра етказибберилмаган****авансга нисбатан ҳисобланган****сўммиқдоридапеняниундиришталабини қаноатлантириш ****янги қарор қабул қилиш сўралган. Иш муҳокамасининг **** ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинганкенгаш ва даъвогар суд **** келмади, бироқ кенгаш ариза қилиб, ишни ўзининг иштирокисиз кўриб, шикоятини қаноатлантиришни сўраган. Cудлов ҳайъати Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда - ИПК деб юритилади)нинг ****-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, ишниуларнинг иштирокисиз кўришни лозим топади. Суд **** иштирок этган жавобгар вакили кенгаш томонидандаъвогарманфаатида келтирилгантафтиш тартибидаги шикоятига нисбатан эътироз билдириб,суд қарорларини кучида қолдириб, шикоятни рад қилишни сўради. Судлов ҳайъати ишда иштирок этган шахснинг тушунтиришларини тинглаб,кенгашнингдаъвогар манфаатида бергантафтиш тартибидагишикоятда келтирилган **** иш ҳужжатлари билан бирга ўрганиб чиқиб, муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўрасуд қарорларини қонунга мувофиқлаштиришнилозим топди. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасига асосан Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олиниши, шунингдек 55-моддаси учинчи қисмида ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, **** ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган. Иш ҳужжатлари ва суд муҳокамаси жараёнида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича,тарафлар ўртасида **** йил 5 апрелда ****-сонли, **** йил 27 январда ****-сонли, **** йил 25 январда ****-сонли пахта хом ашёси ва уруғлик пахта харид қилиш бўйича фъючерс шартномалари тузилган. Шартномаларга мувофиқ, даъвогар **** йил пахта ҳосилидан 18 гектар ер майдондан 50 тонна, **** йил пахта ҳосилидан 20,4 гектар ер майдондан, жами 71,4 тонна, **** йил пахта ҳосилидан 16 гектар ер майдондан, жами 44,8 тонна пахта хом ашёсини топшириш, жавобгар эса шартномаларда белгиланган тартибда уруғ билан таъминлаш, етиштирилган маҳсулотларни қабул қилиб олиш ва **** тўлаш **** ўз зиммасига олган. Хусусан, тарафлар ўртасида тузилган **** йил 5 апрелдаги ****-сонли шартномабўйичадаъвогар томонидан жавобгарга жами **** кг “Бухоро-8” навли топширилганпахта хом ашёси учуншаклланган нархлар бўйича тўловлар амалга оширилган бўлса-да, бироқ рағбатлантирувчи коэффициент юзасиданқисман1**** ****,**** миқдорда тўлов амалга оширилиб, қолдиқ 19**** ****,**** қисми тўлаб берилмаган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Пахтачилик соҳасида бозор тамойилларини кенг жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида” **** йил 6 мартдаги ПҚ-****-сонли қарорининг учинчи бандида Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Иқтисодиёт ва саноат вазирлиги, Ўзбекистон фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши, “****” уюшмаси билан биргаликда жаҳон бозори нархлари таҳлилидан келиб чиқиб, ҳар йили 1 декабрга қадар келгуси йили ҳосили учун кутилаётган минимал нархлар эълон қилинишини ҳамда бозорлардаги нархлар ўзгаришидан келиб чиқиб, ҳар чоракда ушбу нархга тузатишлар киритилишини таъминлаш белгиланган. Ўзбекистон ****ҳкамасининг “Мавжуд ер майдонларидан самарали фойдаланиш ва **** йил ҳосили учун қишлоқ хўжалиги экинларини оқилона жойлаштириш тўғрисида” **** йил 4 мартдаги ****-сонли қарори билан **** йилда кутилаётган минимал нархларга нисбатан рағбатлантирувчи коэффициент жорий этиладиган ғўзанинг селекцион навлар 8-иловага мувофиқ тасдиқланган бўлиб, унга кўра Бухоро-6, Бухоро-8, С-****, Наманган-77, Бухоро-**** селекцион навларга кутилаётган минимал харид нархларга 1,15 рағбатлантирувчи коэффициент қўлланилишибелгиланган. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг **** йил 1 ноябрдаги ****-сонли хати **** **** ва вилоят ҳокимларига юборилган ва ушбу хатда 1 (бир) тонна пахта хом ашёсининг минимал нархи қўшилган қиймат солиғи билан бирга **** минг сўмни ташкил этиши белгиланиб, **** йил ҳосилидан пахта хом ашёси етказиб бериш бўйича пахта-**** кластерлари ва фермер хўжаликлари ўртасида тузилган шартномаларни белгиланган минимал нархларга мувофиқлаштириш ҳамда фермер хўжаликлари томонидан топширилган юқори ёки паст навли пахта хом ашёси учун ҳисоб-китобларда базавий нарх сифатида қўлланилиши тавсия қилинган ва пахта хом ашёсининг харид нархлари белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси(бундан буён матнда – ФК деб юритилади)нинг 4-моддасини биринчи қисмида,фуқаролик қонунчилиги ҳужжатлари орқага қайтиш кучига эга эмас ва улар амалга киритилгандан кейин вужудга келган муносабатларга нисбатан қўлланилиши белгиланган. “Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 41-моддасини биринчи қисмида,норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар орқага қайтиш кучига эга эмас ва улар амалга киритилганидан кейин юзага келган ижтимоий муносабатларга нисбатан қўлланилади, бундан ушбу модданинг иккинчи қисмида назарда тутилган ҳоллар мустаснолиги белгиланган. Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра,Ўзбекистон Республикаси қонунининг амал қилиши у амалга киритилгунига қадар юзага келган ижтимоий муносабатларга нисбатан қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган ҳоллардагина татбиқ этилади.Агар қонунда мазкур қонун қабул қилингунига қадар жавобгарликка сабаб бўлмаган ёки енгилроқ жавобгарликка сабаб бўлган хатти-ҳаракатларни содир этганлик учун юридик ва жисмоний шахсларнингжавобгарлигини жорий этиш ёхуд кучайтириш назарда тутилса, шунингдек агар қонуннинг қўлланилиши натижасида юридик ва жисмоний шахсларга моддий зарар етказиладиган бўлса, қонунга орқага қайтиш кучини беришга йўл қўйилмайди. Биринчи инстанция суди томонидан даъвонинг рағбатлантирувчи коэффициент ундириш талабини қисман қаноатлантириш**** тўғри хулосага келган. Шунингдек, тарафлар ўртасида тузилган шартномаларнинг шартларида қуритиш ва тозалаш **** даъвогар ҳисобидан ушлаб қолиш юзасидан ўзаро келишувга эришилмаган бўлса-да, тарафлар ўртасида ўзаро тасдиқланган **** йил 29 ноябрдаги 0b****-сонли ****-фактурага асосан **** йил пахта хом ашёсини қуритиш ва тозалаш хизмати учун ****,****, **** йил 30 ноябрдаги 0b****-сонли ****-фактурага асосан **** йил пахта хом ашёсини қуритиш ва тозалаш хизмати учун ****,****, жами ****,**** маблағлар даъвогар ҳисобидан асоссиз ушлаб қолинган. ФКнинг ****-моддасини биринчи қисмига кўра, қонунчилик ёки битимда белгиланган асосларсиз бошқа шахс (жабрланувчи)нинг ҳисобидан мол-мулкни эгаллаб олган ёки тежаб қолган шахс (қўлга киритувчи) асоссиз эгаллаб олинган ёки тежаб қолинган мол-мулкни (асоссиз орттирилган бойликни) жабрланувчига қайтариб бериши шарт, ушбу Кодекснинг ****-моддасида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно. Шартноманинг 5.4-бандида, жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорида пеня тўлаши қайд этилган. Биринчи инстанция суди томонидан даъвогарнинг қуритиш ва тозалаш хизматлари учун асоссиз ушлаб қолинган маблағларни ва ушбу маблағларга нисбатан пеня ундириш тўғрисидаги даъво талабларини ҳам қисман қаноатлантириш тўғрисида асосли хулосага келинган. Бироқ,биринчи инстанция суди даъвогар томонидан****, **** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан пеня ундириш сўралганлиги, **** ушбу маблағларга эҳтиёжи бўлганлиги, аванс маблағларини берилмаганлиги ёки тўлашдан асоссиз бош тортганлигини тасдиқловчи далиллар судга **** этилмаганлиги асоси биландаъво талабининг ушбу қисмини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида нотўғри хулосага келган. Кассация инстанцияси судиэса бунгаэътибор қаратмаган. Ваҳоланки,шартномаларнинг 3.4-бандида, уруғлик ва экиш материаллари ушбу шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорларда ёки шартнома асосида берилган буюртманомада кўрсатилган муддатлар ва миқдорларда, мазкур шартномада кўрсатилган давр мобайнида амалга оширилиши белгиланган. Бу эса харидор аванс тўловлари хўжаликнинг **** шартномабўйичаберилган буюртманомаси асосида, балки шартноманинг 2.4бандида кўрсатилган муддат ва миқдорлардаамалга ошириш **** олганлиги биринчи инстанция судининг эътиборидан четда қолган. Шартномаларнинг 4.2-бандигакўра,жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га маҳсулот қийматининг камида 60 фоизи миқдорида бўнак (аванс) маблағларини ойма-ой тўлаб беради. Агротехник тадбирлар муддатидан келиб чиққан ҳолда ҳосил етиштираётган йилнинг 1 майига қадар 30 фоизгача, 1 июлга қадар 50 фоизгача ва 1 сентябрга қадар 60 фоизгача бўнак (аванс) маблағлари билан таъминлайди. Ушбу шартномалар шартларига мувофиқ,бўнак (аванс) тўловларини амалга ошириш, тўлаб бериш миқдори ва даври аниқ кўрсатилган бўлса-да, жавобгар томонидан мазкур тўловларни амалга ошириш муддатлари кечиктирилган. Шунингдек, шартноманинг 5.4-бандида, жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлаши белгиланган. ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****.Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак.Суд алоҳида ҳолларда қарздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг«**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****»**** йил 15 июндаги ****сонли қарорининг 4-бандига кўра, ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ****эканлиги, неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозимлиги**** тушунтириш берилган. ИПКнинг ****8-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни ёки **** ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади. Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра, суднинг мазмунан тўғри бўлган ҳал қилув қарори, қарори ёки **** **** юзаки асослар бўйичагина бекор қилиниши мумкин эмас. ИПКнинг ****7-моддаси биринчи қисми биринчи бандига кўра, ишни тафтиш тартибида кўрадиган суд тафтиш тартибидаги шикоятни (протестни) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини, қарорни ўзгаришсиз қолдиришга ****. Мазкур ҳолатда, судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судлари томонидан иш учун аҳамиятли ҳолатлар тўлиқ аниқланган,моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланиб асосли қарорлар қабул қилинган деб ҳисоблайди. Шунга кўра,судлов ҳайъати****,**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўм пеня суммасини****сўмга қаноатлантириб, қўшимча равишда мазкур пеня суммасини ундириш орқали суд қарорларини тузатиш киритиш йўли билан қонунга мувофиқлаштиришни лозим топади. ИПКнинг ****7-моддаси иккинчи қисмига кўра,суд **** **** тўғрисида масала ҳал қилинмаганлиги ёки нотўғри ҳал қилинганлиги суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўлмайди.Бундай ҳолда қарорнинг хулоса қисмда суд **** ушбу Кодекснинг ****-моддасида назарда тутилган тартибда **** кўрсатилган. «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ,иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи тўланади. Шунингдек, ушбу Қонунга асосан иқтисодий судларгакассациява кассация тартибида берилган шикоятлардан биринчи инстанция судида кўриб чиқиш учун аризалар берилганда тўланадиган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи ундирилиши лозимлиги қайд этилган. ИПКнинг ****-моддасибиринчи ва тўққизинчи қисмларига мувофиқ,суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади.Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Бундай ҳолатда,судлов ҳайъатитафтиш тартибидаги шикоятиниқисманқаноатлантиришни,биринчи вакассацияинстанциясининг қарорлариқонунга мувофиқлаштирилганлиги сабабли тафтиш инстанциясида асосли деб топилган****сўмлик пеня суммасига нисбатан биринчи, кассация ва тафтиш инстанцияларида ишни кўриш билан боғлиқ суд **** жавобгар зиммасига юклашни, жавобгар ҳисобидан республика бюджетига ****(3235****+1617****+****)сўм давлат божи ҳамда кассация ва тафтиш инстанциялари учун даъвогар фойдасига **** (****+****) сўм почта **** ундиришнилозим топади. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15, 55-моддаларига асосан ваИПКнинг ****, ****7-****9-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л д и: тафтиш тартибидаги шикояти қисман қаноатлантирилсин. Касби туманларароиқтисодий судининг**** йил 23 октябрдаги ҳал қилув қарори ва Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатикассацияинстанциясининг**** йил 1 июлдаги қарориқонунга мувофиқлаштирилсин. Суд қарорларининг хулоса қисмидаги **** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий **** ҳисобидан« irz v Ism tull N »фермер хўжалиги фойдасига белгиланган ундирувга«****,**** йиллар учунберилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўм пеня»ни киритиш йўли билан тузатилсин. **** шаклидаги «**** **** ****» хорижий **** ҳисобидан республика бюджетига****сўм давлат божиҳамда« irz v Ism tull N »фермер хўжалиги фойдасига **** сўм почта ****ундирилсин. Мазкур қарор асосида мувофиқлаштирилган****сўм пеня суммаси ва суд **** ундириш юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи ҳайъат аъзолари **** **** О.Қурбонов