Решение #2848037 Экономические

****-сонли иш Биринчиинстанциясудида ишни кўрган судья**** Кассацияинстанциясудида маърузачисудьяҲ.Турсунов Тафтиш инстанцияси судида маърузачисудьяО.Қурбонов ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ ТАФТИШИНСТАНЦИЯСИНИНГ Қ А Р О РИ Қарши шаҳри ****5йил12октябрь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясида раислик қилувчи****, ҳайъат аъзолари судьялар****ва О.Қурбоновдан иборат таркибда, судья катта ёрдамчисиШ.Хужаёровнинг котиблигида,Миришкор туман фермерлар кенгаши вакиллари ****қулов, **** (ишончнома асосида),**** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий ****вакиллари А.Абдирахмонов, **** (ишончнома асосида)лариштирокида,Касби туманларароиқтисодий судининг **** йил 8 апрелдаги ҳал қилув қарори ваҚашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 12 августдаги қарори устиданМиришкор туман фермерлар кенгашининг «Ixti r Im mqul vi h»фермер хўжалиги манфаатидабергантафтиш тартибидагишикояти а осидаишни вилоят суди биносидаўтказилганочиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Миришкор туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши (бунданбуёнматнда-кенгаш деб юритилади)«Ixti r Im mqul vi h»фермер хўжалиги (бунданбуёнматнда-даъвогар деб юритилади) манфаатидасудга даъво ариза билан мурожаат қилиб,**** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий ****(бунданбуёнматнда-жавобгар деб юритилади)ҳисобидан**** йилда топширилган пахта хом-ашёси ҳосили учун **** сўм рағбатлантирувчи коэффициент ****, **** йилларда пахта ҳосили бўйича асоссиз ушлаб қолинган **** сўм пул маблағи, унга ҳисобланган **** сўм пеня ва ****, ****, **** йилларда берилмаган авансга нисбатан **** сўм пеня ундиришни сўраган. Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил 8 апрелдаги ҳал қилув қарорига асосан жавобгарнинг даъво муддатини қўллаш **** аризаси қаноатлантирилиб, даъво талаблари қисман қаноатлантирилган. Жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига **** йилда топширилган пахта ҳосилидан қуритиш тозалаш учун асоссиз ушлаб қолинган **** сўм пул маблағи ва **** сўм пеня ундирилиб, даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 12 августдагиқарори биланкассация шикоятиқаноатлантирилмасдан, Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил8апрелдаги ҳал қилув қарориўзгаришсиз қолдирилган. Мазкур суд қарорлариустиданкенгашдаъвогарманфаатидатафтиш тартибидагишикоятибилан мурожаат қилиб, унда суд қарорларини ўзгартириб,томонлар ўртасида****,**** ва **** йилларда тузилган шартномаларнинг5.4-бандига кўра етказибберилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўммиқдоридапеняниундиришталабини қаноатлантириш ****янги қарор қабул қилиш сўралган. Иш муҳокамасининг **** ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган даъвогар суд **** келмади. Cудлов ҳайъати Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда - ИПК деб юритилади)нинг ****-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, ишниунинг иштирокисиз кўришни лозим топади. Суд **** иштирок этган кенгаш вакиллари тафтиш тартибидаги шикоятини қўллаб-қувватлаб, суд қарорларини ўзгартириб, томонлар ўртасида****,**** ва **** йилларда тузилган шартномаларнинг 5.4-бандига кўра етказибберилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўммиқдорида пеняниундиришни сўрашди. Суд **** иштирок этган жавобгар вакиллари кенгаш томонидандаъвогарманфаатида келтирилгантафтиш тартибидаги шикоятига нисбатан эътироз билдириб,суд қарорларини кучида қолдириб, шикоятни рад қилишни сўрашди. Судлов ҳайъати ишда иштирок этган шахснинг тушунтиришларини тинглаб,кенгашнингдаъвогар манфаатида бергантафтиш тартибидагишикоятда келтирилган **** иш ҳужжатлари билан бирга ўрганиб чиқиб, муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўрасуд қарорларини қонунга мувофиқлаштиришнилозим топди. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасига асосан Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олиниши, шунингдек 55-моддаси учинчи қисмида ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, **** ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган. Иш ҳужжатлари ва суд муҳокамаси жараёнида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича, тарафлар ўртасида **** йил 5 апрелда пахта хом-ашёси ва уруғлик пахта харид қилиш бўйича контрактация шартномаси тузилган. Шартноманинг 1.1-бандига кўра, даъвогар (хўжалик) **** йилнинг бизнесрежасига асосан«Бухоро-8»навли пахта хом-ашёсини жавобгар (харидор)га етказиб бериш, жавобгар (харидор) эса ушбу маҳсулотни келишилган муддатларда қабул қилиб олиш ва муайян нарх бўйича **** тўлаш **** олган. Шунингдек, шартноманинг 4.1-бандига кўра, жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик) томонидан топшириладиган бир тонна пахта учун **** сўмдан **** тўлаш **** ўз зиммасига олган. Даъвогар томонидан жавобгарга жами****кг«Бухоро-8»навли пахта хом ашёси топширилганбўлиб, топширилган пахта хом ашёси учун **** йил учун шаклланган нарх бўйича тўлов амалга оширилган. Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 4 мартдаги«Мавжуд ер майдонларидан самарали фойдаланиш ва **** йил ҳосили учун қишлоқ хўжалиги экинларини оқилона жойлаштириш тўғрисида»ги ****–сонли қарори билан **** йилда кутилаётган минимал нархларга нисбатан рағбатлантирувчи коэффициент жорий этиладиган ғўзанинг селекцион навлари 8-иловага мувофиқ тасдиқланган бўлиб, унга кўра«Бухоро-6»,«Бухоро-8»,«С****»,«Наманган-77»,«Бухоро-****»селекцион навлари учун белгиланган минимал харид нархларига 1,15 рағбатлантирувчи коэффициент қўлланиши белгиланган. Даъвогар томонидан жавобгарга топширилган****кг пахтага 1,15 коэффициент қўллаган ҳолда ҳисобланганда20****сўм ташкилэтган. Жавобгар томонидан топширилган пахта хом-ашёси бўйича рағбатлантирувчи коэффициент пул маблағи даъвогарга тўлиқ ҳисоб-китоб қилинган. Шу сабабли биринчи инстанция суди даъво талабининг ушбу қисмини қаноатлантиришга асослар йўқлиги **** тўғри хулосага келган. Шунингдек, даъво талабида **** йилда етиштирилган пахта хом-ашёси бўйича асоссиз ушлаб қолинган 10**** сўм пул маблағи ва унга нисбатан ҳисобланган **** сўм пеня ундириш ҳам сўралган. Биринчи инстанция суди ушбу даъво талаби бўйича жавобгар вакилининг даъво муддатини қўллаш **** аризасини қаноатлантирилиб, мазкур даъво талабини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида асосли хулосага келган. Чунки, қуритиш тозалаш учун асоссиз ушлаб қолинган маблағни ундириш талаби **** йилда топширилган пахта хом-ашёси **** ҳисобланиб, ушбу **** тарафлар ўртасида **** йил 5 апрелда тузилган шартноманинг 4.5-бандига кўра **** йил 31 декабрга қадар ҳисоб-китоб қилиниши лозим бўлган. Шунга асосан даъво муддати **** йил 31 декабрдан ўта бошлаган ва **** йил якунига келиб даъво муддати тугаган. Даъво аризаси уч йиллик муддат ўтказилган ҳолда **** йил 12 февраль куни судга **** этилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда - ФК деб юритилади)нинг****-моддасига кўра даъво муддати – шахс ўзининг бузилган ҳуқуқини даъво қўзғатиш йўли билан ҳимоя қилиши мумкин бўлган муддатдир, ****-моддасига асосан умумий даъво муддати – уч йилдир. ФКнинг ****-моддасига кўра даъво муддати суд томонидан **** низодаги тарафнинг суд қарор чиқаргунича берган аризасига мувофиқ қўлланилади.Қўлланиш тўғрисида низодаги тараф баён қилган даъво муддатининг ўтиши суднинг даъвони рад этиш **** қарор чиқариши учун асос бўлади. Бироқ, жавобгар тарафлар ўртасида **** йил 30 ноябрда тасдиқланган ҳисоб-фактурага асосан даъвогардан қуритиш ва тозалаш хизмати учун **** сўм миқдорида пул маблағини асоссиз равишда ушлаб қолган. Чунки,тарафлар ўртасида **** йилда тузилган шартномада қуритиштозалаш учун **** қоплаш **** даъвогар ўз зиммасига олмаган. Тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 5.4-бандидажавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик) га муддати ўткаазиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун тўлов суммасининг 0.4 фоизи миқдорида, аммо муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлаши назарда тутилган. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги Қарорининг 2-бандида судлар неустойкани ундириш тўғрисидаги даъволарни ҳал қилишда неустойка миқдорининг қонун талабларига мувофиқ ҳисобланганлиги, унинг асослилиги, **** бузилиши оқибатларига мутаносиблиги каби ҳолатларни ҳар томонлама ва чуқур муҳокама қилиб, талаб қилинган неустойканинг адолатли миқдорини белгилашлари шартлиги, 4-бандида ФКнинг ****-моддасига мувофиқ суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга **** эканлиги, шу билан бирга неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозимлиги **** тушунтириш берилган. Шунга кўра биринчи инстанция суди ўзаро тасдиқланган ва ушлаб қолинишига асос бўлган ҳисоб-фактураларни иш учун **** далил сифатида баҳолаб, даъво талабининг ушбу қисмини қаноатлантириб, пеня миқдорини камайтириш **** асосли хулосага келган. Биринчи инстанция суди даъвогар томонидан****,**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан пеня ундириш сўралганлиги, **** ушбу маблағларга эҳтиёжи бўлганлиги, аванс маблағларини берилмаганлиги ёки тўлашдан асоссиз бош тортганлигини тасдиқловчи далиллар судга **** этилмаганлиги асоси биландаъво талабиушбу қисмини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида нотўғри хулосага келган. Кассация инстанцияси судиэса бунгаэътибор қаратмаган. Хусусан,шартномаларнинг 3.4-бандида, уруғлик ва экиш материаллари ушбу шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорларда ёки шартнома асосида берилган буюртманомада кўрсатилган муддатлар ва миқдорларда, мазкур шартномада кўрсатилган давр мобайнида амалга оширилиши белгиланган. Бу эса харидор аванс тўловлари хўжаликнинг **** шартнома асосида берилган буюртманомаси асосида, балки шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорлардаамалга ошириш **** олганлиги биринчи инстанция судининг эътиборидан четда қолган. Шартномаларнинг 4.2-бандигакўра,жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га маҳсулот қийматининг камида 60 фоизи миқдорида бўнак (аванс) маблағларини ойма-ой тўлаб беради. Агротехник тадбирлар муддатидан келиб чиққан ҳолда ҳосил етиштираётган йилнинг 1 майига қадар 30 фоизгача, 1 июлга қадар 50 фоизгача ва 1 сентябрга қадар 60 фоизгача бўнак (аванс) маблағлари билан таъминлайди. Ушбу шартномалар шартларига мувофиқ,бўнак (аванс) тўловларини амалга ошириш, тўлаб бериш миқдори ва даври аниқ кўрсатилган бўлса-да, жавобгар томонидан мазкур тўловларни амалга ошириш муддатлари кечиктирилган. Шунингдек, шартноманинг 5.4-бандида, жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлаши белгиланган. ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****.Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак.Суд алоҳида ҳолларда қарздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг«**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****»**** йил 15 июндаги ****сонли қарорининг 4-бандига кўра, ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ****эканлиги, неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозимлиги**** тушунтириш берилган. ИПКнинг ****8-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни ёки **** ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади. Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра, суднинг мазмунан тўғри бўлган ҳал қилув қарори, қарори ёки **** **** юзаки асослар бўйичагина бекор қилиниши мумкин эмас. ИПКнинг ****7-моддаси биринчи қисми биринчи бандига кўра, ишни тафтиш тартибида кўрадиган суд тафтиш тартибидаги шикоятни (протестни) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини, қарорни ўзгаришсиз қолдиришга ****. Мазкур ҳолатда, судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судлари томонидан иш учун аҳамиятли ҳолатлар тўлиқ аниқланган,моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланиб асосли қарорлар қабул қилинган деб ҳисоблайди. Шунга кўра,судлов ҳайъати****,**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўм пеня суммасини****сўмга қаноатлантириб, қўшимча равишда мазкур пеня суммасини ундириш орқали судқарорларини тузатиш киритиш йўли билан қонунга мувофиқлаштиришни лозим топади. ИПКнинг ****7-моддаси иккинчи қисмига кўра,суд **** **** тўғрисида масала ҳал қилинмаганлиги ёки нотўғри ҳал қилинганлиги суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўлмайди.Бундай ҳолда қарорнинг хулоса қисмда суд **** ушбу Кодекснинг ****-моддасида назарда тутилган тартибда **** кўрсатилган. «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ,иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи тўланади. Шунингдек, ушбу Қонунга асосан иқтисодий судларгакассациява кассация тартибида берилган шикоятлардан биринчи инстанция судида кўриб чиқиш учун аризалар берилганда тўланадиган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи ундирилиши лозимлиги қайд этилган. ИПКнинг ****-моддасибиринчи ва тўққизинчи қисмларига мувофиқ,суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади.Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Бундай ҳолатда,судлов ҳайъатитафтиш тартибидаги шикоятиниқисманқаноатлантиришни,биринчи вакассацияинстанциясининг қарорлариқонунга мувофиқлаштирилганлиги сабабли тафтиш инстанциясида асосли деб топилган****сўмлик пеня суммасига нисбатан биринчи, кассация ва тафтиш инстанцияларида ишни кўриш билан боғлиқ суд **** жавобгар зиммасига юклашни, жавобгар ҳисобидан республика бюджетига****,24(****,12+16****,06+****,06)сўм давлат божи ҳамда кассация ва тафтиш инстанциялари учун даъвогар фойдасига **** (****+****) сўм почта **** ундиришнилозим топади. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15, 55-моддаларига асосан ваИПКнинг ****, ****7-****9-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л д и: тафтиш тартибидаги шикояти қисман қаноатлантирилсин. Касби туманларароиқтисодий судининг**** йил 8 апрелдаги ҳал қилув қарори ва Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатикассацияинстанциясининг**** йил 12 августдаги қарориқонунга мувофиқлаштирилсин. Суд қарорларининг хулоса қисмидаги **** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий **** ҳисобидан«Ixti r Im mqul vi h»фермер хўжалиги фойдасига белгиланган ундирувга«****,**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўм пеня»ни киритиш йўли билан тузатилсин. **** шаклидаги «**** **** ****» хорижий **** ҳисобидан республика бюджетига****,24сўм давлат божиҳамда«Ixti r Im mqul vi h»фермер хўжалиги фойдасига **** сўм почта ****ундирилсин. Мазкур қарор асосида мувофиқлаштирилган****сўм пеня суммаси ва суд **** ундириш юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи **** ҳайъат аъзолари **** О.Қурбонов