Решение #2848050 Экономические

****-сонли иш Биринчиинстанциясудида ишни кўрган судья**** Кассацияинстанциясудида маърузачисудья**** Тафтиш инстанцияси судида маърузачисудьяО.Қурбонов ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ ТАФТИШИНСТАНЦИЯСИНИНГ Қ А Р О РИ Қарши шаҳри ****5йил12октябрь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясида раислик қилувчи****, ҳайъат аъзолари судьялар****ва О.Қурбоновдан иборат таркибда, судья катта ёрдамчисиШ.Хужаёровнинг котиблигида,Миришкор туман фермерлар кенгаши вакиллари ****қулов, **** (ишончнома асосида),**** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий ****вакиллари А.Абдирахмонов, **** (ишончнома асосида)лариштирокида,Касби туманларароиқтисодий судининг **** йил 8 апрелдаги ҳал қилув қарори ваҚашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 14 августдаги қарори устиданМиришкор туман фермерлар кенгашининг «F rrux uxiddin v»фермер хўжалиги манфаатидабергантафтиш тартибидагишикояти а осидаишни вилоят суди биносидаўтказилганочиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Миришкор туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши (бунданбуёнматнда-кенгаш деб юритилади)«F rrux uxiddin v»фермер хўжалиги (бунданбуёнматнда-даъвогар деб юритилади) манфаатидасудга даъво ариза билан мурожаат қилиб,**** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий ****(бунданбуёнматнда-жавобгар деб юритилади)ҳисобидан **** йил топширилган пахта ҳосили учун **** сўм рағбатлантирувчи коэффициент, **** йилда топширилган пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун асоссиз ушлаб қолинган **** сўм ва **** сўм пеня ҳамда берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган **** сўм пеня ундиришни сўраган. Биринчи инстанция судининг **** йил 8 апрелдаги ҳал қилув қарори билан жавобгарнинг даъво муддатини қўллаш **** аризаси қаноатлантириш рад этилиб, даъво талаблари қисман қаноатлантирилган ва жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига **** йил топширилган пахта ҳосили учун **** сўм рағбатлантирувчи коэффициент, **** йил топширилган пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун асоссиз ушлаб қолинган **** сўм, **** сўм пеня ва **** сўм почта **** ҳамда республика бюджетига **** сўм давлат божи ундирилиб, даъво талабларининг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этиш белгиланган. Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 14 августдагиқарори биланкассация шикояти қаноатлантирилмасдан, Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил8апрелдаги ҳал қилув қарориўзгаришсиз қолдирилган. Мазкур суд қарорлариустиданкенгашдаъвогарманфаатидатафтиш тартибидагишикоятибилан мурожаат қилиб, унда суд қарорларини ўзгартириб,томонлар ўртасида **** ва **** йилларда тузилган шартномаларнинг5.4-бандига кўра етказибберилмаган авансга нисбатан ҳисобланган **** сўммиқдоридапеняниундиришталабини қаноатлантириш ****янги қарор қабул қилиш сўралган. Иш муҳокамасининг **** ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган даъвогар суд **** келмади. Cудлов ҳайъати Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда - ИПК деб юритилади)нинг ****-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, ишниунинг иштирокисиз кўришни лозим топади. Суд **** иштирок этган кенгаш вакиллари тафтиш тартибидаги шикоятини қўллаб-қувватлаб, суд қарорларини ўзгартириб, томонлар ўртасида **** ва **** йилларда тузилган шартномаларнинг 5.4-бандига кўра етказибберилмаган авансга нисбатан ҳисобланган **** сўммиқдорида пеняниундиришни сўрашди. Суд **** иштирок этган жавобгар вакиллари кенгаш томонидандаъвогарманфаатида келтирилгантафтиш тартибидаги шикоятига нисбатан эътироз билдириб,суд қарорларини кучида қолдириб, шикоятни рад қилишни сўрашди. Судлов ҳайъати ишда иштирок этган шахснинг тушунтиришларини тинглаб,кенгашнингдаъвогар манфаатида бергантафтиш тартибидагишикоятда келтирилган **** иш ҳужжатлари билан бирга ўрганиб чиқиб, муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўрасуд қарорларини қонунга мувофиқлаштиришнилозим топди. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасига асосан Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олиниши, шунингдек 55-моддаси учинчи қисмида ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, **** ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган. Иш ҳужжатлари ва суд муҳокамаси жараёнида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича, тарафлар ўртасида **** йил 5 апрелда пахта хом-ашёси ва уруғлик пахта харид қилиш бўйича контрактация шартномаси тузилган. Шартноманинг 1.1-бандига кўра, даъвогар (хўжалик) **** йилнинг бизнесрежасига асосан«Бухоро-8»навли пахта хом-ашёсини жавобгар (харидор)га етказиб бериш, жавобгар (харидор) эса ушбу маҳсулотни келишилган муддатларда қабул қилиб олиш ва муайян нарх бўйича **** тўлаш **** олган. Шунингдек, шартноманинг 4.1-бандига кўра, жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик) томонидан топшириладиган бир тонна пахта учун **** сўмдан **** тўлаш **** ўз зиммасига олган. Даъвогар томонидан жавобгарга жами **** кг«Бухоро-8»навли пахта хом ашёси топширилганбўлиб, топширилган пахта хом ашёси учун **** йил учун шаклланган нарх бўйича тўлов амалга оширилган. Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 4 мартдаги«Мавжуд ер майдонларидан самарали фойдаланиш ва **** йил ҳосили учун қишлоқ хўжалиги экинларини оқилона жойлаштириш тўғрисида»ги ****–сонли қарори билан **** йилда кутилаётган минимал нархларга нисбатан рағбатлантирувчи коэффициент жорий этиладиган ғўзанинг селекцион навлари 8-иловага мувофиқ тасдиқланган бўлиб, унга кўра«Бухоро-6»,«Бухоро-8»,«С****»,«Наманган-77»,«Бухоро-****»селекцион навлари учун белгиланган минимал харид нархларига 1,15 рағбатлантирувчи коэффициент қўлланиши белгиланган. Даъвогар томонидан жавобгарга топширилган **** кг пахтага 1,15 коэффициент қўллаган ҳолда ҳисобланганда **** сўм ташкилэтган. Шундан, тарафлар ўртасида ўзаро тасдиқланган **** йил17 августдаги № 2-сонли ҳисоб-фактурага асосан жавобгар томонидан ****,**** рағбатлантирувчи коэффициент (1,01) ҳисоб-китоб қилиниб, тўлаб берилган. Бироқ иш ҳужжатларига асосан топширилган пахта хом-ашёси рағбатлантирувчи коэффициент қўлланилмайдиган навлар ҳам ҳисобланганлиги сабабли, **** ҳисобланган рағбатлантирувчи коэффициент суммаси **** сўмни ташкил этади. Шу боис, биринчи инстанция суди(**** – ****,94) **** сўм рағбатлантирувчи коэффициент ундириш талабини асосли деб ҳисоблаб, **** сўмга қаноатлантириб, қолган қисмини рад қилиш **** тўғри хулосага келган. Бундан ташқаридаъво талабида жавобгар томонидан **** йилда пахта ҳосилидан қуритишватозалаш учун **** сўм асоссиз ушлаб қолинганлигини баён этиб, **** сўмни ва унга ҳисобланган **** сўм пеняни ундиришҳамсўралган. Шартноманинг 1.4-бандида,пахта хом ашёсини қуритиш ва тозалашга қилинадиган **** жавобгар (харидор) ҳисобидан амалга оширилиши қайд этилган. Шунга қарамасдан, тарафлар ўртасида ўзаро тасдиқланган **** йил 30 ноябрдаги ҳисоб-фактурага асосан **** йил пахта қуритиш ва тозалаш хизмати учун **** сўм ушлаб қолинган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда - ФК деб юритилади)нинг****-моддасига кўра,шартноманинг шарти аниқ бўлмаса, унинг асл маъноси уни бошқа шартларга ва бутун шартноманинг маъносига **** йўли билан аниқланиши, бунда барча тегишли ҳолатлар, шу жумладан тарафларнинг ўзаро муносабатларида қарор топган амалиёт эътиборга олиниши кераклиги кўрсатиб ўтилган. Шунингдек,шартноманинг 4.5-бандида, даъвогар (хўжалик)ка етказиб берилган маҳсулот қийматининг **** фоизи ҳисобидан терим учун юборилган пуллар ва бошқа **** чегирилгандан қолган қисми **** йилнинг 31 декабрга қадар тўлаб берилиши белгиланган. Бундан кўринадики, тарафлар ўртасида тузилган **** йилдаги шартномада қуритишватозалаш хизмат **** фермер хўжалиги томонидан тўланиши назарда тутилмаган. Тарафлар ўртасида тасдиқланган ****-фактурага асосан ундиришга асос бўлиб шартнома ҳисобланади, шартномада эсадаъвогар**** йилдаги қуритишватозалаш хизмат **** тўлаш **** олмаган. Ушбу ҳолатда биринчи инстанция суди даъво талабидаги **** сўм асоссиз ушлаб қолинган **** талабини асосли деб ҳисоблаб, уни қаноатлантириш **** тўғри хулосага келган. Шунингдек,мазкурдаъво талаби бўйича **** сўм пеня ундириш ҳам сўралган. Шартноманинг 5.4-бандида, жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлайди деббелгиланган. Шу боис,биринчи инстанция суди тарафлар томонидан **** **** **** ҳамда кредитор манфаатларини инобатга олиб, **** йил учун талаб қилинган **** сўм пеня миқдорини **** сўмгача камайтириб, қолган қисмини қаноатлантиришни рад этиш **** асосли хулосага келган. Худди шунингдек,даъвоталабида**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган **** сўм пеня ундиришҳамсўралган. ФКнинг****-моддасибиринчи қисмига мувофиқ, **** – фуқаролик ҳуқуқий муносабат бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи мол-мулкни топшириш, ишни ****, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини **** **** бўлади, кредитор эса қарздордан ўзининг **** **** талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади. Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра, **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. ФКнинг ****-моддасида **** **** шартларига мувофиқ, **** **** шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса — иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак, ****-моддасида **** **** бир томонлама бош тортиш ва шартнома шартларини бир томонлама ўзгартиришга йўл қўйилмайди. Ушбу Кодекснинг ****-моддаси, биринчи қисмига кўра контрактация шартномасига мувофиқ қишлоқ хўжалиги маҳсулотини етиштирувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотини қайта ишлаш ёки сотиш учун бундай маҳсулотни харид қиладиган шахсга – тайёрловчига шартлашилган муддатда топшириш (топшириб туриш) **** олади, тайёрловчи эса бу маҳсулотни қабулқилиш (қабул қилиб туриш), унинг **** шартлашилган муддатда муайян баҳода тўлаш (тўлаб туриш) **** олади. Биринчи инстанция суди даъвогар томонидан **** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан пеня ундириш сўралганлиги, **** ушбу маблағларга эҳтиёжи бўлганлиги, аванс маблағларини берилмаганлиги ёки тўлашдан асоссиз бош тортганлигини тасдиқловчи далиллар судга **** этилмаганлиги асоси биландаъво талабиушбу қисмини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида нотўғри хулосага келган. Кассация инстанцияси судиэса бунгаэътибор қаратмаган. Хусусан,шартномаларнинг 3.4-бандида, уруғлик ва экиш материаллари ушбу шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорларда ёки шартнома асосида берилган буюртманомада кўрсатилган муддатлар ва миқдорларда, мазкур шартномада кўрсатилган давр мобайнида амалга оширилиши белгиланган. Бу эса харидор аванс тўловлари хўжаликнинг **** шартнома асосида берилган буюртманомаси асосида, балки шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорлардаамалга ошириш **** олганлиги биринчи инстанция судининг эътиборидан четда қолган. Шартномаларнинг 4.2-бандигакўра,жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га маҳсулот қийматининг камида 60 фоизи миқдорида бўнак (аванс) маблағларини ойма-ой тўлаб беради. Агротехник тадбирлар муддатидан келиб чиққан ҳолда ҳосил етиштираётган йилнинг 1 майига қадар 30 фоизгача, 1 июлга қадар 50 фоизгача ва 1 сентябрга қадар 60 фоизгача бўнак (аванс) маблағлари билан таъминлайди. Ушбу шартномалар шартларига мувофиқ,бўнак (аванс) тўловларини амалга ошириш, тўлаб бериш миқдори ва даври аниқ кўрсатилган бўлса-да, жавобгар томонидан мазкур тўловларни амалга ошириш муддатлари кечиктирилган. Шунингдек, шартноманинг 5.4-бандида, жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлаши белгиланган. ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****.Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак.Суд алоҳида ҳолларда қарздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг«**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****»**** йил 15 июндаги ****сонли қарорининг 4-бандига кўра, ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчитарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ****эканлиги, неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозимлиги**** тушунтириш берилган. ИПКнинг ****8-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни ёки **** ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади. Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра, суднинг мазмунан тўғри бўлган ҳал қилув қарори, қарори ёки **** **** юзаки асослар бўйичагина бекор қилиниши мумкин эмас. ИПКнинг ****7-моддаси биринчи қисми биринчи бандига кўра, ишни тафтиш тартибида кўрадиган суд тафтиш тартибидаги шикоятни (протестни) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини, қарорни ўзгаришсиз қолдиришга ****. Мазкур ҳолатда, судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судлари томонидан иш учун аҳамиятли ҳолатлар тўлиқ аниқланган,моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланиб асосли қарорлар қабул қилинган деб ҳисоблайди. Шунга кўра,судлов ҳайъати **** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган **** сўм пеня суммасини **** сўмга қаноатлантириб, қўшимча равишда мазкур пеня суммасини ундириш орқали суд қарорларини тузатиш киритиш йўли билан қонунга мувофиқлаштиришни лозим топади. ИПКнинг ****7-моддаси иккинчи қисмига кўра,суд **** **** тўғрисида масала ҳал қилинмаганлиги ёки нотўғри ҳал қилинганлиги суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўлмайди.Бундай ҳолда қарорнинг хулоса қисмда суд **** ушбу Кодекснинг ****-моддасида назарда тутилган тартибда **** кўрсатилган. «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ,иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи тўланади. Шунингдек, ушбу Қонунга асосан иқтисодий судларгакассациява кассация тартибида берилган шикоятлардан биринчи инстанция судида кўриб чиқиш учун аризалар берилганда тўланадиган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи ундирилиши лозимлиги қайд этилган. ИПКнинг ****-моддасибиринчи ва тўққизинчи қисмларига мувофиқ,суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади.Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Бундай ҳолатда,судлов ҳайъатитафтиш тартибидаги шикоятиниқисманқаноатлантиришни,биринчи вакассацияинстанциясининг қарорлариқонунга мувофиқлаштирилганлиги сабабли тафтиш инстанциясида асосли деб топилган **** сўмлик пеня суммасига нисбатан биринчи, кассация ва тафтишинстанцияларида ишни кўриш билан боғлиқ суд **** жавобгар зиммасига юклашни, жавобгар ҳисобидан республика бюджетига **** (****+********+****)сўм давлат божи ҳамда кассация ва тафтиш инстанциялари учун даъвогар фойдасига **** (****+****) сўм почта **** ундиришнилозим топади. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15, 55-моддаларига асосан ваИПКнинг ****, ****7-****9-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л д и: тафтиш тартибидаги шикояти қисман қаноатлантирилсин. Касби туманларароиқтисодий судининг**** йил 8 апрелдаги ҳал қилув қарори ва Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатикассацияинстанциясининг**** йил 14 августдаги қарориқонунга мувофиқлаштирилсин. Суд қарорларининг хулоса қисмидаги **** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий **** ҳисобидан «F rrux uxiddin v» фермер хўжалиги фойдасига белгиланган ундирувга«**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган **** сўм пеня»ни киритиш йўли билан тузатилсин. **** шаклидаги «**** **** ****» хорижий **** ҳисобидан республика бюджетига 2 **** сўм давлат божиҳамда «F rrux uxiddin v» фермер хўжалиги фойдасига **** сўм почта ****ундирилсин. Мазкур қарор асосида мувофиқлаштирилган **** сўм пеня суммаси ва суд **** ундириш юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи ҳайъат аъзолари **** **** О.Қурбонов