Решение #2848179 Экономические

****-сонли иш Биринчиинстанциясудида ишни кўрган судьяА.Усмнов Кассацияинстанциясудида маърузачисудьяН.**** Тафтиш инстанцияси судида маърузачисудьяО.Қурбонов ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ ТАФТИШИНСТАНЦИЯСИНИНГ Қ А Р О РИ Қарши шаҳри ****5йил12октябрь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясида раислик қилувчи****, ҳайъат аъзолари судьялар****ва О.Қурбоновдан иборат таркибда, судья катта ёрдамчисиШ.Хужаёровнинг котиблигида,Миришкор туман фермерлар кенгаши вакиллари ****қулов, **** (ишончнома асосида),**** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий ****вакиллари А.Абдирахмонов, **** (ишончнома асосида)лариштирокида,Касби туманларароиқтисодий судининг **** йил 3 апрелдаги ҳал қилув қарори ваҚашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 18 августдаги қарори устиданМиришкор туман фермерлар кенгашининг «J n v S vin hi»фермер хўжалиги манфаатидабергантафтиш тартибидагишикояти а осидаишни вилоят суди биносидаўтказилганочиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Миришкор туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши (бунданбуёнматнда-кенгаш деб юритилади)«J n v S vin hi»фермер хўжалиги (бунданбуёнматнда-даъвогар деб юритилади) манфаатидасудга даъво ариза билан мурожаат қилиб,**** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий ****(бунданбуёнматнда-жавобгар деб юритилади)ҳисобидан**** йилда топширилган пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун нотўғри ушлаб қолинган **** сўм ва **** сўм пеня, **** йил **** йилларда берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган **** сўм пеня ҳамда **** йилда режадан ортиқча топширилган **** кг пахта хом ашёсидан **** кг пахта ёғи, **** кг шелуха, **** кг шрот маҳсулотларини ундиришни сўраган. Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил 3 апрелдаги ҳал қилув қарори билан даъво талаблари қисман қаноатлантирилиб, жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига **** йилда топширилган пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун нотўғри ушлаб қолинган **** сўм ва ****,**** пеня, **** йил учун ортиқча топширилган пахта хом ашёсидан **** кг пахта ёғи, **** кг шелуха маҳсулотлари ҳамда олдиндан тўланган **** сўм почта ****, республика бюджетига **** сўм давлат божи ундириш вадаъво талабларининг қолган қисмини қаноатлантиришнирад этишбелгиланган. Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 18 августдагиқарори биланкассация шикояти қаноатлантирилмасдан, Касби туманлараро иқтисодий судининг **** йил3апрелдаги ҳал қилув қарориўзгаришсиз қолдирилган. Мазкур суд қарорлариустиданкенгашдаъвогарманфаатидатафтиш тартибидагишикоятибилан мурожаат қилиб, унда суд қарорларини ўзгартириб,томонлар ўртасида **** ва **** йилларда тузилган шартномаларнинг5.4-бандига кўра етказибберилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўммиқдоридапеняниундиришталабини қаноатлантириш ****янги қарор қабул қилиш сўралган. Иш муҳокамасининг **** ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган даъвогар суд **** келмади. Cудлов ҳайъати Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда - ИПК деб юритилади)нинг ****-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, ишниунинг иштирокисиз кўришни лозим топади. Суд **** иштирок этган кенгаш вакиллари тафтиш тартибидаги шикоятини қўллаб-қувватлаб, суд қарорларини ўзгартириб, томонлар ўртасида **** ва **** йилларда тузилган шартномаларнинг 5.4-бандига кўра етказибберилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўммиқдорида пеняниундиришни сўрашди. Суд **** иштирок этган жавобгар вакиллари кенгаш томонидандаъвогарманфаатида келтирилгантафтиш тартибидаги шикоятига нисбатан эътироз билдириб,суд қарорларини кучида қолдириб, шикоятни рад қилишни сўрашди. Судлов ҳайъати ишда иштирок этган шахснинг тушунтиришларини тинглаб,кенгашнингдаъвогар манфаатида бергантафтиш тартибидагишикоятда келтирилган **** иш ҳужжатлари билан бирга ўрганиб чиқиб, муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўрасуд қарорларини қонунга мувофиқлаштиришнилозим топди. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасига асосан Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олиниши, шунингдек 55-моддаси учинчи қисмида ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, **** ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган. Иш ҳужжатлари ва суд муҳокамаси жараёнида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича,тарафлар ўртасида **** йил 6 январда ****-сонли, **** йилда ****-сонли, **** йил 27 январда ****-сонли, **** йил 25 январда ****-сонли пахта хом ашёси ва уруғлик пахта харид қилиш бўйича фъючерс шартномалари тузилган. Шартномаларга мувофиқ, даъвогар **** йил пахта ҳосилидан 19 гектар ер майдонидан 53,2 тонна, **** йил пахта ҳосилидан 25 гектар ер майдондан 58,5 тонна, **** йил пахта ҳосилидан 25 гектар ер майдондан 87,5 тонна, **** йил пахта ҳосилидан 12,5 гектар ер майдондан 78,8 тонна пахта хом ашёсини топшириш, жавобгар эса шартномаларда белгиланган тартибда уруғбилан таъминлаш, етиштирилган маҳсулотларни қабул қилиб олиш ва **** тўлаш **** ўз зиммасига олган. Тарафлар ўртасида **** йил 27 январда пахта хом-ашёси ва уруғлик пахта харид қилиш бўйича контрактация шартномаси тузилган бўлиб, шартноманинг 1.4-бандига асосан пахта хом ашёсини қуритиш ва тозалашга қилинадиган **** жавобгар (харидор) ҳисобидан амалга оширилиши қайд этилган. Даъвогарнинг даъво талабида жавобгар томонидан **** йилда пахта ҳосилидан қуритиш-тозалаш учун **** сўм нотўғри ушлаб қолинганлигини баён этиб, **** сўмни ва унга ҳисобланган **** сўм пеняни ундириш сўралган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда - ФК деб юритилади)нинг ****-моддасида, **** **** шартларига ва қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса - иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** кераклиги белгиланган. ФКнинг ****-моддасини биринчи қисмида, қарздор айби бўлган **** **** **** ёки лозим **** **** учун, агар ҳужжатларида ёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, жавоб бериши белгиланган. Тарафлар ўртасида тузилган шартномаларнинг шартларида қуритиш ва тозалаш **** даъвогар ҳисобидан ушлаб қолиш юзасидан ўзаро келишувга эришилмаган бўлса-да, тарафлар ўртасида **** йил 30 ноябрда ўзаро тасдиқланган ҳисоб-фактурага асосан **** йил пахта қуритиш ва тозалаш хизмати учун **** сўм даъвогар ҳисобидан асоссиз ушлаб қолинган. ФКнинг ****-моддасини биринчи қисмига кўра қонунчилик ёки битимда белгиланган асосларсиз бошқа шахс (жабрланувчи)нинг ҳисобидан мол-мулкни эгаллаб олган ёки тежаб қолган шахс (қўлга киритувчи) асоссиз эгаллаб олинган ёки тежаб қолинган мол-мулкни (асоссиз орттирилган бойликни) жабрланувчига қайтариб бериши шарт, ушбу Кодекснинг ****-моддасида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно. Тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 5.4-бандида жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик) га муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорида пеня тўлаши қайд этилган. Шу боис, биринчи инстанция суди даъвогарнинг қуритиш ва тозалаш хизматлари учун асоссиз ушлаб қолинган маблағларни ва ушбу маблағларга нисбатан пеня ундириш тўғрисидаги даъво талабларини қисман қаноатлантириш тўғрисида асосли хулосага келган. Тарафлар ўртасида тузилган **** йил 27 январдаги ****-сонли шартноманинг 2.1-бандини«з»-кичик бандидадаъвогар (хўжалик)шартноманинг 1.3-бандида кўрсатилган миқдорда ва ундан ортиқча топширилган пахта хом ашёсини чуқур қайта ишлашдан олинган пахта ёғи, шрот ва шелуха маҳсулотларинижавобгар (харидор)дан талаб қилиш ҳуқуқига эга эканлиги қайд этилган. Тарафлар ўртасида тузилган **** йил 27 январдаги ****-сонли шартномага мувофиқ даъвогар томонидан **** кг пахта хом ашёси режадан ортиқча топширилган. Шу сабабли даъвогар ортиқча топширилган пахта хом ашёси учун жавобгардан қайта ишлашдан олинган **** кг пахта ёғи, **** кг шелуха, **** кг шрот маҳсулотларини ундириб бериш тўғрисидаги даъво талаби билан мурожаат этган. Мазкур ортиқча топширилган **** кг пахта хом ашёсини қайта ишлашдан **** кг пахта ёғи, **** кг шелуха ва **** кг шрот маҳсулотлар олиниши, бироқ **** йил3 февралдаги №79-сонли ҳисоб-фактурага асосан даъвогар **** кг шрот маҳсулотларини жавобгардан қабул қилиб олган. Шу боисдан биринчи инстанция суди жавобгардан даъвогар фойдасига ушбу **** кг пахта ёғи, **** кг шелуха маҳсулотларини ундириш ****тўғрихулосага келган. Худди шунингдек,даъвоталабида**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўм пеня ундиришҳамсўралган. ФКнинг****-моддасибиринчи қисмига мувофиқ, **** – фуқаролик ҳуқуқий муносабат бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи мол-мулкни топшириш, ишни ****, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини **** **** бўлади, кредитор эса қарздордан ўзининг **** **** талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади. Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра, **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. ФКнинг ****-моддасида **** **** шартларига мувофиқ, **** **** шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса — иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак, ****-моддасида **** **** бир томонлама бош тортиш ва шартнома шартларини бир томонлама ўзгартиришга йўл қўйилмайди. Ушбу Кодекснинг ****-моддаси, биринчи қисмига кўра контрактация шартномасига мувофиқ қишлоқ хўжалиги маҳсулотини етиштирувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотини қайта ишлаш ёки сотиш учун бундай маҳсулотни харид қиладиган шахсга – тайёрловчига шартлашилган муддатда топшириш (топшириб туриш) **** олади, тайёрловчи эса бу маҳсулотни қабул қилиш (қабул қилиб туриш), унинг **** шартлашилган муддатда муайян баҳода тўлаш (тўлаб туриш) **** олади. Биринчи инстанция суди даъвогар томонидан **** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан пеня ундириш сўралганлиги, **** ушбу маблағларга эҳтиёжи бўлганлиги, аванс маблағларини берилмаганлиги ёки тўлашдан асоссиз бош тортганлигини тасдиқловчи далиллар судга **** этилмаганлиги асоси биландаъво талабиушбу қисмини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида нотўғри хулосага келган. Кассация инстанцияси судиэса бунгаэътибор қаратмаган. Хусусан,шартномаларнинг 3.4-бандида, уруғлик ва экиш материаллари ушбу шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорларда ёки шартнома асосида берилган буюртманомада кўрсатилган муддатлар ва миқдорларда, мазкур шартномада кўрсатилган давр мобайнида амалга оширилиши белгиланган. Бу эса харидор аванс тўловлари хўжаликнинг **** шартнома асосида берилган буюртманомаси асосида, балки шартноманинг 2.4-бандида кўрсатилган муддат ва миқдорлардаамалга ошириш **** олганлиги биринчи инстанция судининг эътиборидан четда қолган. Шартномаларнинг 4.2-бандигакўра,жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га маҳсулот қийматининг камида 60 фоизи миқдорида бўнак (аванс) маблағларини ойма-ой тўлаб беради. Агротехник тадбирлар муддатидан келиб чиққан ҳолда ҳосил етиштираётган йилнинг 1 майига қадар 30 фоизгача, 1 июлга қадар 50 фоизгача ва 1 сентябрга қадар 60 фоизгача бўнак (аванс) маблағлари билан таъминлайди. Ушбу шартномалар шартларига мувофиқ,бўнак (аванс) тўловларини амалга ошириш, тўлаб бериш миқдори ва даври аниқ кўрсатилган бўлса-да, жавобгар томонидан мазкур тўловларни амалга ошириш муддатлари кечиктирилган. Шунингдек, шартноманинг 5.4-бандида, жавобгар (харидор) даъвогар (хўжалик)га муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлаши белгиланган. ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****.Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак.Суд алоҳида ҳолларда қарздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг«**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****»**** йил 15 июндаги ****сонли қарорининг 4-бандига кўра, ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ****эканлиги, неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозимлиги**** тушунтириш берилган. ИПКнинг ****8-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни ёки **** ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади. Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра, суднинг мазмунан тўғри бўлган ҳал қилув қарори, қарори ёки **** **** юзаки асослар бўйичагина бекор қилиниши мумкин эмас. ИПКнинг ****7-моддаси биринчи қисми биринчи бандига кўра, ишни тафтиш тартибида кўрадиган суд тафтиш тартибидаги шикоятни (протестни) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини, қарорни ўзгаришсиз қолдиришга ****. Мазкур ҳолатда, судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судлари томонидан иш учун аҳамиятли ҳолатлар тўлиқ аниқланган,моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланиб асосли қарорлар қабул қилинган деб ҳисоблайди. Шунга кўра,судлов ҳайъати **** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўм пеня суммасини****сўмга қаноатлантириб, қўшимча равишда мазкур пеня суммасини ундириш орқали суд қарорларини тузатиш киритиш йўли билан қонунга мувофиқлаштиришни лозим топади. ИПКнинг ****7-моддаси иккинчи қисмига кўра,суд **** **** тўғрисида масала ҳал қилинмаганлиги ёки нотўғри ҳал қилинганлиги суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асос бўлмайди.Бундай ҳолда қарорнинг хулоса қисмда суд **** ушбу Кодекснинг ****-моддасида назарда тутилган тартибда **** кўрсатилган. «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ,иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи тўланади. Шунингдек, ушбу Қонунга асосан иқтисодий судларгакассациява кассация тартибида берилган шикоятлардан биринчи инстанция судида кўриб чиқиш учун аризалар берилганда тўланадиган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи ундирилиши лозимлиги қайд этилган. ИПКнинг ****-моддасибиринчи ва тўққизинчи қисмларига мувофиқ,суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади.Ишда иштирок этувчи шахсларнинг апелляция, кассация ва тафтиш шикояти бериш билан боғлиқ ҳолда қилган суд **** ушбу моддада баён этилган қоидаларга мувофиқ ****. Бундай ҳолатда,судлов ҳайъатитафтиш тартибидаги шикоятиниқисманқаноатлантиришни,биринчи вакассацияинстанциясининг қарорлариқонунга мувофиқлаштирилганлиги сабабли тафтиш инстанциясида асосли деб топилган****сўмлик пеня суммасига нисбатан биринчи, кассация ва тафтиш инстанцияларида ишни кўриш билан боғлиқ суд **** жавобгар зиммасига юклашни, жавобгар ҳисобидан республика бюджетига****(39****+****+****)сўм давлат божи ҳамда кассация ва тафтиш инстанциялари учун даъвогар фойдасига **** (****+****) сўм почта **** ундиришнилозим топади. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15, 55-моддаларига асосан ваИПКнинг ****, ****7-****9-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л д и: тафтиш тартибидаги шикояти қисман қаноатлантирилсин. Касби туманларароиқтисодий судининг**** йил 3 апрелдаги ҳал қилув қарори ва Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатикассацияинстанциясининг**** йил 18 августдаги қарориқонунга мувофиқлаштирилсин. Суд қарорларининг хулоса қисмидаги **** шаклидаги «Lit i xtil v rs s» хорижий **** ҳисобидан«J n v S vin hi»фермер хўжалиги фойдасига белгиланган ундирувга«**** йиллар учун берилмаган авансга нисбатан ҳисобланган****сўм пеня»ни киритиш йўли билан тузатилсин. **** шаклидаги «**** **** ****» хорижий **** ҳисобидан республика бюджетига****сўм давлат божиҳамда«J n v S vin hi»фермер хўжалиги фойдасига **** сўм почта ****ундирилсин. Мазкур қарор асосида мувофиқлаштирилган****сўм пеня суммаси ва суд **** ундириш юзасидан ижро **** берилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи ҳайъат аъзолари **** **** О.Қурбонов