Решение #2850655 Экономические

****-сонли иш Биринчиинстанциясудида ишни кўрган судьяҲ.Ризаев Кассацияинстанциясудида маърузачисудьяД.Рахимов Тафтиш инстанцияси судида маърузачисудьяО.Қурбонов ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ ТАФТИШИНСТАНЦИЯСИНИНГ Қ А Р О РИ Қарши шаҳри ****5йил7 ноябрь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясида раислик қилувчи****, ҳайъат аъзолари судьялар****ва О.Қурбоновдан иборат таркибда, судья катта ёрдамчисиШ.Хужаёровнинг котиблигида,«Yuks lish-b r k - m d»масъулияти чекланган жамияти тугатиш бошқарувчиси **** ишончли вакили ****(ишончнома асосида),«V st k M gn t lus»масъулияти чекланган жамияти вакиллари ****, **** ва ****(ишончнома асосида) лариштирокида,Қарши туманлараро иқтисодийсудининг**** йил 5 июндаги ҳал қилув қарори ваҚашқадарё вилоят судииқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 2 сентябрдаги қарори устидан«Yuks lish-b r k - m d»масъулияти чекланган жамиятитомонидан келтирилгантафтиш тартибидагишикоятиасосидаишни вилоят суди биносида ўтказилганочиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: «V st k M gn t lus»масъулияти чекланган жамияти тугатиш бошқарувчиси ****(бундан буён матнда– даъвогардеб юритилади), «Yuks lishb r k - m d»масъулияти чекланган жамияти(бундан буён матнда – жавобгар деб юритилади) ва «Q rshi K ` hm s Mulk S vd ” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги риэлторлик ташкилотига нисбатанҚарши туманлараро иқтисодийсудига даъво ариза билан мурожаат қилиб,тарафлар ўртасида **** йил 28 августида тузилган ва «Q rshi K ` hm s Mulk S vd ” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги риэлторлик ташкилоти томонидан **** йил 28 августида ****/А-****-Б-сон билан рўйхатга олинган олди-сотди шартномасини **** эмас деб топишни сўраган. Биринчи инстанция судининг **** йил 5 июндаги ҳал қилув қарори билан даъво талаби қаноатлантирилиб,даъвогар ва жавобгар ўртасида **** йил 28 августида тузилганҳамда«Q rshi K ` hm s Mulk S vd ” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги риэлторлик ташкилотитомонидан **** йил 28 августида ****/А-****-Б-сон билан рўйхатга олинган олди-сотди шартномаси **** эмас деб топилган. Жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига олдиндан тўланган 37 **** сўм почта ****ҳамдареспублика бюджетига 3**** **** сўм давлат божи ундириш белгиланган. Қашқадарё вилоят судииқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати кассацияинстанциясининг**** йил 2 сентябрдаги қарори биланҚарши туманлараро иқтисодийсудининг**** йил 5 июндаги ҳал қилув қарори ўзгаришсиз,жавобгарнингкассацияшикоятиэсақаноатлантирилмасданқолдирилг ан. Мазкур суд қарорлариустиданжавобгартомонидан келтирилгантафтиш тартибидагишикоятида, суд қарорларинибекор қилиб,даъвони қаноатлантиришни радэтиш тўғрисидаянги қарор қабул қилиш сўралган. Иш муҳокамасининг **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинган«Q rshi K ` hm s Mulk S vd ” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги риэлторлик ташкилоти суд **** келмади. Судлов ҳайъати,Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси(бундан буён матнда - ИПК деб юритилади)нинг ****-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, ишни унинг иштирокисиз кўришни лозим топади. Суд **** иштирок этган жавобгаришончли вакиллари тафтиш тартибидаги шикоятни қувватлаб,суд қарорларини бекор қилиб, даъвони қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида янги қарор қабул қилишни сўрашди. Суд **** иштирок этгандаъвогарвакили тафтиш тартибидаги шикоятига нисбатан эътироз билдириб,суд қарорлариниўзгаришсиз,шикоятни эса қаноатлантирмасдан қолдиришнисўради. Судлов ҳайъати ишда иштирок этувчи шахсларнингтушунтиришларини тинглаб,тафтиш тартибидагишикоятда келтирилган **** иш ҳужжатлари билан бирга ўрганиб чиқиб, муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўратафтиштартибидагишикоятини қаноатлантирмасдан,биринчи вакассацияинстанциясисудларининг қарорларини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасига асосан Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олиниши, шунингдек 55-моддаси учинчи қисмида ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, **** ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган. Иш ҳужжатлари ва суд муҳокамаси жараёнида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича,Қарши туманлараро иқтисодий суди томонидан **** йил 9 апрелда қабул қилинган ****-сонли ҳал қилув қарори билан даъвогар умумий белгиланган тартибда тўловга қобилиятсиз деб топилганватугатишга доир иш юритиш бошланганҳамдатугатиш бошқарувчиси этиб биринчи тоифали суд бошқарувчиси **** тайинланган. Даъвогар ва жавобгар ўртасида **** йил 28 августида«Q rshi K ` hm s Mulk S vd ” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги риэлторлик ташкилотида тўғридан-тўғри музокаралар ўтказиш йўли биланташкиллаштирилган савдода кўчмас мулк ва унга бўлган ҳуқуқнинг ****/А****-Б-сонли савдо баённомаси асосида олди-сотди шартномаси тузилган. Мазкуршартноманинг 1.1-бандига кўра, даъвогар(сотувчи) ўзига тегишли Қарши шаҳар, **** МФЙ, **** кўчасида жойлашган сотилиш баҳоси **** сўм, умумий ер майдони ****,0 метр кв., қурилиш майдони ****,8 метр кв., фойдали майдони ****,3 метр кв.бўлган ****-Литер Қурилиши тугалланмаган “Кўп қаватли турар-жой” биноси жавобгар(сотиб олувчи)га сотганбўлиб, жавобгар(сотиб олувчи) мулкнинг **** тўлаш, уни қабул қилиш ва ундан мулк сифатида фойдаланиш **** олган. Шартнома тузиш ****мулк ҳуқуқиҚарши шаҳар ҳокимининг **** йил 14 сентябрдаги Х-****-сонли қарори ва Қарши шаҳар Ер тузиш ва кўчмас мулк кадастр давлат **** томонидан **** йил 1 августида кадастр **** 18:15:01:01:03:****-сонли,реестрдаги **** **** бўлган кадастр йиғма ҳужжатларига асосан даъвогардабўлган. Даъвогар номиданшартноматузиш ваколати берилмаган шахс томонидан мулк жавобгарга паст қийматда (текинга) бериб юборилганлиги сабабли, даъвогар кредиторлар олдидаги **** **** олмайдиган аҳволга, яъни даъвогарнинг ҳолатини жиддий равишда ёмонлашишига олиб келганлигини **** қилиб, мулкни бегоналаштирилганлик ҳолати бўйича Ўзбекистон Республикаси “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги Қонуни(бундан буён матнда – Қонун деб юритилади) нинг****-моддаларига асосаншартномани**** эмас деб топишталаби билансудга мурожаатэтган. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 66-моддасига кўра, мулкдор ўзига тегишли бўлган мол-мулкка ўз хоҳишича эгалик қилади, ундан фойдаланади ва уни тасарруф этади.Мол-мулкдан фойдаланиш атроф-муҳитга зарар етказмаслиги, бошқа шахсларнинг, жамият ва давлатнинг ҳуқуқларини ҳамда қонуний манфаатларини бузмаслиги керак. Биринчи инстанция суди муҳокамаси бошланишига қадар, жавобгар томонидан даъво муддати қўллаган ҳолдадаъвогарнинг даъво талабини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида аризаберилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда - ФК деб юритилади)нинг ****-моддасига кўра, даъво муддати - шахс ўзининг бузилган ҳуқуқини даъво қўзғатиш йўли билан ҳимоя қилиши мумкин бўлган муддатдир. ФКнинг ****-моддасига кўра, умумий даъво муддати - уч йил. ФКнинг ****-моддаси биринчи қисмига кўра, даъво муддати шахс ўзининг ҳуқуқи бузилганлигини билган ёки билиши лозим бўлган кундан ўта бошлайди.Бу қоидадан истиснолар ушбу Кодекс ва бошқа қонунлар билан белгиланади. Бироқ, Қонуннинг 68-моддаси иккинчи қисмига кўра, битимни **** эмас деб топиш тўғрисидаги талаб бўйича даъво муддати суд бошқарувчиси ушбу Қонунда назарда тутилган битимни **** эмас деб топиш учун асослар мавжудлигини билган ёки билиши шарт бўлган кундан эътиборан ҳисоблаб чиқарилиши белгиланган. Мазкур ҳолатда, Қарши туманлараро иқтисодий судининг **** йил 9 апрелдаги ҳал қилув қарори билан даъвогар тўловга қобилиятсиз деб топилганлиги сабаблидаъвогардаъво муддати ўтишини **** йил 9 апрелданкейин битимни **** эмас деб топиш учун асослар мавжудлигини билиши шарт бўлган ҳисобланади. Бунда,даъвогартомонидан даъво муддати ўтказиб юборилмаганлиги сабабли, биринчи инстанция суди жавобгарнинг даъво муддати қўллаган ҳолда даъво талабини рад этиш **** аризасини асоссиз деб ҳисоблаб, уни қаноатлантиришнирад этиш **** асосли хулосага келган. Шунингдек, Қонуннинг 68-моддаси биринчи қисмига кўра, қарздор тузган битимни **** эмас деб топиш тўғрисидаги даъво аризаси судга қарздорнинг номидан суд бошқарувчиси томонидан ўз ташаббуси билан ёки кредиторлар йиғилишининг ёхуд кредиторлар қўмитасининг, шунингдек талаблари кредиторнинг реестрига киритилган бир ёки бир неча кредиторларнинг қарорига кўра берилиши мумкин. Шартноманинг3.1-бандида,мулкнинг харид нархи **** сўмни ташкил этиши, 3.2-бандида эсажавобгар (сотиб олувчи) мулкнинг **** фоизлик қийматини даъвогарга(сотувчи)га ушбу шартнома имзоланган кундан бошлаб, бир ой муддат давомида тўлашлиги кўрсатилган. Ваҳоланки, м**** ижро бюроси Қарши шаҳар бўлими томонидан **** йилда келиб тушган ижро ҳужжатларини ижро қилиш **** мулк баҳолатилганда мулкнинг баҳоси “G mm nsulting” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги баҳоловчи ташкилот томонидан **** йил 23 октябрида тузилган ****-сонли баҳолаш ҳисоботига кўра **** сўмни ташкил этган. Бу эса ўз навбатидашартномадаги мулкнинг баҳоси атайин паст нархларда кўрсатилганлигини ва бозор баҳосига нисбатан жиддий фарқ қилувчи битим эканлигини тасдиқлайди. Бундан ташқари,“**** **** ****” акциядорлик жамияти Қашқадарё вилоят филиалининг **** йил 9 апрелдаги ****-сонли маълумотномасига кўра, **** йил 28 августидан **** йил 9 апрелига қадар жавобгар томонидан даъвогарнинг ҳисоб-**** муайян маблағ тўлаб берилмаган. Мазкур ҳолатда, битим бўйича мулкнинг текинга бегоналаштирилиши кредиторлар манфаатига жиддий зарар етказишга қаратилган ҳисобланади. Қолаверса, Сурхондарё вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанцияси томонидан **** йил 13 январда ****- сонли жиноят иши юзасидан қабул қилинган **** жавобгарнинг раҳбари **** судланувчи **** билан ўзаро келишувга асосан **** йил 28 августида тузилган битим асосида мулкни **** сўмга риэлторлик ташкилоти орқали сотиб олганлиги, битимда **** сўм кўрсатилгани билан **** билан **** сўм атрофида олди бердиси бўлгани сабабли шу пуллари эвазига **** унга бинони сотгани, шундан кейин барча қурилиш ишлари амалга оширилганидан сўнг, бинонинг умумий қиймати ******** **** сўмни ташкил этишини маълум қилганлигини далил сифатида баҳолаган. Шунингдек,Сурхондарё вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанцияси томонидан **** йил 13 январда ****-сонли жиноят иши юзасидан қабул қилган **** даъвогар номидан ваколатсиз шахс томонидан паст қийматда битим тузилганлигини,битим бўйича тўланиши лозим бўлган мулкнинг қиймати даъвогарнинг ҳисоб-**** эмас, балки судланувчи фуқаро **** ўзаро олди-берди асосида фуқаровий тарзда ўтказилганлигини тасдиқлайди. ИПКнинг 73-моддаси тўртинчи қисмига кўра, жиноят ишлари бўйича суднинг қонуний кучга кирган ҳукми муайян ҳаракатлар содир этилганлиги ёки содир этилмаганлиги ва улар кимлар томонидан содир этилганлиги масалалари бўйича иқтисодий суд учун ****. ФКнинг ****-моддасига кўра, битим ушбу Кодексда ва бошқа қонунларда белгилаб қўйилган асосларга кўра, суд **** эмас деб топганлиги сабабли (низоли битим) ёки бундай деб топилишидан қатъи назар, **** эмас деб ҳисобланади (ўз-ўзидан **** бўлмаган битим). Қонуннинг63-моддаси биринчи, иккинчи ва учинчи қисмларига кўра, қарздор тузган ҳар қандай битим, шу жумладан қарздор тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатилгунига ёки ташқи бошқарув ёхуд суд санацияси тартибтаомиллари жорий этилгунига қадар тузган битим қонунчиликда назарда тутилган асослар бўйича суд бошқарувчисининг аризасига биноан суд томонидан **** эмас деб топилиши мумкин.Агар битимлар тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилгунига қадар уч йил ичида қарздор ёки унинг вакили томонидан тузилган ва ушбу Қонунда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, улар Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг ****моддаларида ва ушбу Қонунда назарда тутилган асосларга кўра **** эмас деб топилади.Ушбу модданинг иккинчи қисмида назарда тутилган асослардан ташқари тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилгунига қадар тузилган қуйидаги битимлар **** эмас деб топилиши мумкин: - қарздор томонидан тузилган паст қийматдаги битимлар, шу жумладан ўз товарларини айни шу турдаги товарлар билан айирбошлаш ёки ҳадя қилиш орқали тузилган битимлар; - битим нархи ва (ёки) ундаги бошқа шартлар айнан шунга ўхшаш тузилган битим билан солиштирилганда қарздорнинг ҳолатини жиддий равишда ёмонлаштирса, агар ушбу битим молиявий йўқотишларга олиб келган бўлса; - шунга ўхшаш ёки айни шундай мол-мулкнинг нархидан фарқ қиладиган ва кредиторлар манфаатларига зарар етказмаган бўлса ҳам қарздорнинг ҳолатини жиддий ёмонлаштирадиган нарх бўйича мол-мулкни текинга ёки тўлов асосида (шу жумладан **** фойдаланишга) топшириш тўғрисида битим; - битим бир кредиторнинг талабларини бошқа кредиторларнинг талабларига нисбатан афзалроқ қаноатлантиришга олиб келса; - қарздорнинг мол-мулкини ҳадя қилиш шартномалари, бундан доимий тижорат операцияларида тузиладиган шартномалар мустасно, агар улар тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилишидан бир йил олдин тузилган битимлардан сезиларли **** фарқ қилса. Қонуннинг 64-моддасига кўра, қарздор томонидан манфаатдор шахс ёки бошқа хўжалик юритувчи субъект билан тузилган битим, агар мазкур битимнинг **** натижасида қарздорга ва (ёки) кредиторларга зарар етказилган бўлса ёки зарар етказилиши мумкин бўлса, суд бошқарувчисининг аризасига биноан суд томонидан **** эмас деб топилиши мумкин. Шубоис, судлов ҳайъатибиринчи инстанция суди даъво аризасини қаноатлантириш **** асосли хулосага келгандеб топиб,кассация шикоятида келтирилган ****билан келишмади. ИПКнинг66-моддасига кўра,иш бўйича далиллар ушбу Кодексда ва бошқа қонунларда назарда тутилган тартибда олинган фактлар **** маълумотлар бўлиб, улар асосида суд ишда иштирок этувчи шахсларнинг талаблари ва эътирозларини асословчи ҳолатлар, шунингдек низони тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўлган бошқа ҳолатлар мавжудлигини ёки мавжуд эмаслигини аниқлайди.Бундай маълумотлар ёзма ва ашёвий далиллар, экспертларнинг хулосалари, мутахассисларнинг маслаҳатлари (тушунтиришлари), гувоҳларнинг кўрсатувлари, ишда иштирок этувчи шахсларнинг тушунтиришлари билан аниқланади. ИПКнинг 68-моддасига асосан, ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак. Ушбу кодекснинг 74-моддасига мувофиқ,суд далилларга ишнинг барча ҳолатларини жамлаб, уларни суд **** қонунга амал қилган ҳолда ҳар томонлама, тўлиқ ва холис кўриб чиқишга асосланган ўз ички ишончи бўйича баҳо беради.Ҳар бир далил ишга алоқадорлиги, **** ва ишончлилиги нуқтаиназаридан, далилларнинг йиғиндиси эса етарлилиги нуқтаи-назаридан баҳоланиши лозим.Агар текшириш натижасида далилнинг **** тўғри келиши аниқланса, у ишончли деб тан олинади. ИПКнинг ****-моддаси олтинчи қисмига кўра суднинг ҳал қилув қарори қонуний ва асослантирилган бўлиши керак.У суд **** текширилган далилларгагина асосланган бўлиши лозим. ИПКнинг****-моддаси биринчи қисми1-бандига кўра,кассацияинстанцияси судикассацияшикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришга ****. ИПК302-моддасининг биринчи қисмига кўра,ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги, суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлиги, ҳал қилув қарорида баён қилинган хулосаларнинг иш ҳолатларига мувофиқ эмаслиги ҳамда моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ёхуд нотўғри қўлланилганлиги асос бўлади. ИПКнинг****6-моддасига кўра, суд ишни тафтиш тартибида кўриш чоғида қуйи инстанция судлари томонидан моддий ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланилганлигини ва процессуал қонун талабларига риоя этилганлигини иш материаллари бўйича текширади. ИПКнинг ****7-моддаси биринчи қисми биринчи бандига кўра, ишни тафтиш тартибида кўрадиган суд тафтиш тартибидаги шикоятни (протестни) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини, қарорни ўзгаришсиз қолдиришга ****. «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ, иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг2 фоизи миқдорида, бироқ базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи тўланади. Шунингдек, ушбу Қонунга асосан, иқтисодий судларгакассация,кассация ва тафтиштартибида берилган шикоятлардан биринчи инстанция судида кўриб чиқиш учун аризалар берилганда тўланадиган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи ундирилиши лозимлиги қайд этилган. ИПКнинг ****-моддасига асосан, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Бундай ҳолатда,судлов ҳайъатижавобгарнингтафтиштартибидагишикоятини қаноатлантиришнирад этишни,биринчи вакассацияинстанциясининг қарорларини ўзгаришсиз қолдиришни,жавобгартомонидантафтиш тартибидаги шикояти учун41 2**** почта **** тўланганлигини инобатгаолиб, ўзининг зиммасида қолдиришни,жавобгарҳисобиданреспублика бюджетига тафтиш тартибидаги шикояти учун****сўм давлат божиундиришни лозим топади. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15, 55-моддалариҳамда ИПКнинг66, 68,72, 74, ****, ****6-****9-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қ а р о р қ и л д и: Қарши туманлараро иқтисодийсудининг**** йил 5 июндаги ҳал қилув қарори ваҚашқадарё вилоят судииқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатикассацияинстанциясининг**** йил 2 сентябрдаги қарори ўзгаришсиз, тафтиш тартибидаги шикояти эса қаноатлантирилмасданқолдирилсин. «Yuks lishb r k - m d»масъулияти чекланган жамиятитомонидан тафтиш тартибидаги шикояти учун41 2**** почта **** тўланганлиги инобатга олиниб, ўзининг зиммасида қолдирилсин. «Yuks lishb r k - m d»масъулияти чекланган жамиятиҳисобиданреспублика бюджетига тафтиш тартибидаги шикояти учун****сўм давлат божи ундирилсин. Ижро ****сиберилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи ҳайъат аъзолари **** **** О.Қурбонов