Решение #2850925 Экономические

****-****/8931-сонли иш ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН ҲАЛ ҚИЛУВ ҚАРОРИ Деновтумани ****5йил6 ноябрь Деновтуманлараро иқтисодий судининг судьяси **** раислигида, судья ёрдамчиси Ж.Ш.Муродовнинг суд **** котиблигида, даъвогар вакили****(****5йил6 ноябрдаги****-сонли ишончнома) иштирокида,даъвогар “***” акциядорлик жамиятининг жавобгар“***”фермер хўжалигидан**** сўм асосий қарз ва **** сўм пеня ундириб беришсўралган даъво аризасибўйича қўзғатилганиқтисодийишниДеновтуманлараро иқтисодий судининг биносида, очиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни аниқлади: даъвогар“***” акциядорликжамияти(кейинги ўринларда - даъвогар) жавобгар“***”фермер хўжалигига (кейинги ўринларда - жавобгар) нисбатанДенов туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб,даъво аризасида тарафлар ўртасида ****5йил5 январдатузилган****сонлишартномага кўра даъвогар томонидан шартномадабелгиланганидекэлектр энергиясиетказиб бериш,жавобгар эса унинг **** тўлаш **** олганлигини, аммо шартнома шартлари даъвогар томонидан тўлиқ **** қарамасдан жавобгар унинг **** тўламай келаётганини, бунинг натижасида кўрсатилган хизматлар учун**** йил1 октябрькуни ҳолатига**** сўм асосий қарз ва **** сўм пеня тўланмай келинаётганлиги баён этиб, жавобгардан даъвогарга**** сўм асосий қарз ва **** сўм пеняни ундиришни сўраган. Суд **** **** ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган жавобгар суд **** ўз вакили иштирокини таъминламади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг (кейинги ўринларда - ИПК) ****-моддаси биринчи қисмига кўра агар суд иқтисодий суд ишларини юритиш иштирокчиси ўзига юборилган **** кўчирма нусхасини олганлиги ёки ушбу Кодексда назарда тутилган бошқа усулда хабардор қилинганлиги тўғрисида суд **** бошлангунига қадар маълумотларга эга бўлса, ушбу иштирокчи тегишли тарзда хабардор қилинган деб ҳисобланади. ИПКнинг ****-моддаси учинчи қисмига кўра “иш муҳокамасининг **** ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган жавобгар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахслар суд **** келмаса, низо уларнинг йўқлигида ҳал қилиниши мумкин”. Шу сабабли, суд ишни жавобгар иштирокисиз кўришни лозим топади. Суд **** иштирок этган даъвогар вакили ўз тушунтиришида, даъво аризасидаги **** такрорлаб, даъво талабини қувватлаб,даъво талабининг асосий қарздорликни ундириш қисмига **** сўм олдиндан тўлов суммасини 1 ундириш ҳам қўшилганлигини,шартнома бўйича пеня ҳисобланганлигини,судга даъво аризаси киритишданолдинжавобгар томонидан**** сўмқарздорлик тўланганлигини маълум қилиб, суддан даъвониқолган қисминиқаноатлантиришни сўради. Суд,даъвогарвакилининг тушунтиришини тинглаб, иш ҳужжатларига ҳуқуқий баҳо берган ҳолда, қуйидаги асосларга кўра, даъво талабиниқисманқаноатлантиришни лозим деб ҳисоблайди. Ишдаги ҳужжатлардан ва суд жараёнида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича, тарафлар ўртасида****5йил 19 июнда****сонли“Улгуржи истеъмолчиларга электр энергиясиниетказиб беришнамунавийшартномаси”(кейинги ўринларда -шартнома)имзоланган. Шартнома шартларига кўра,даъвогар (****) электр энергияси етказиб бериши, жавобгар (истеъмолчи) эса истеъмол қилинган энергия **** ўз **** тўлаб бериш **** ўз зиммасига олган. Даъвогар томонидан шартнома шартлари ўз **** ****, электр энергияси етказиб берилган. Жавобгар (истеъмолчи) томонидан шартнома шартларига риоя қилинмаганлиги натижасида ****5йил1октябрькуни ҳолатигадебиторликқарздорлик вужудга келган. Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 1 октябрдаги “Электр энергиясидан фойдаланганлик учун ҳисоб-китоб қилиш механизмини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ****-сон қарорининг 2-бандида барча юридик шахслар - электр энергияси истеъмолчилари истеъмол қилинган электр энергияси учун қонунчиликда белгиланган тартибда, электр таъминоти шартномасига мувофиқ ҳар ойда тўлиқ ҳисоб-китоб қилишлари шартлиги, ҳисоб-китоб ойидан кейинги календарь ой тугагач қарз тўлов муддати ўтган ҳисобланади ва тўлов муддати ўтган ҳар бир кун учун тўлов муддати ўтган сумманинг 0,1 фоизи миқдорида пеня ҳисоблаб ёзилади деб кўрсатилган. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддаси биринчи қисмида Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олинади деб кўрсатилган. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 55-моддасибиринчиқисмига кўра ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда **** барча усуллар билан ҳимоя қилишга ****. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 55-моддасииккинчиқисмига кўра ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 55-моддасиучинчиқисмига кўра ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, **** ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. 2 Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг “Одил судловни амалга оширишда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нормаларини тўғридан-тўғри қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги **** йил 23 июндаги 16-сонли қароринингбиринчибандига кўра, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси (бундан буён матнда Конституция деб юритилади) 15-моддасининг иккинчи қисмига кўра, Конституция мамлакатнинг бутун ҳудудида олий юридик кучга эга, тўғридан-тўғри амал қилади ва ягона ҳуқуқий маконнинг асосини ташкил этади.Шунга кўра, судлар кўриб чиқилаётган ҳуқуқий муносабатларни тартибга солувчи қонун ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг мазмунини баҳолаши ва Конституция нормаларини тўғридан-тўғри амал қилувчи олий юридик кучга эга нормативҳуқуқий асос сифатида қўллаши лозим деб кўрсатилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг(кейинги ўринлардаФК) ****-моддасида, энергия таъминоти шартномасига мувофиқ энергия билан таъминловчи ташкилот туташтирилган тармоқ орқали абонентга (истеъмолчига) энергия бериб туриш **** олади, абонент эса қабул қилинган энергия **** тўлаш, шунингдек шартномада назарда тутилган энергия истеъмол қилиш тартибига риоя этиш, тасарруфидаги энергетика шохобчаларидан фойдаланиш хавфсизлигини ҳамда ўзи фойдаланадиган энергия истеъмол қилувчи асбоб ва ускуналарнинг созлигини таъминлаш **** олади деб белгиланган. ФКнинг ****-модасида, **** — фуқаролик ҳуқуқий муносабати бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи: мол-мулкни топшириш, ишни ****, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини **** **** бўлади, кредитор эса — қарздордан ўзининг **** **** талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади. ФКнинг ****-моддасида,**** **** шартларига ва қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганда эса- иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим **** **** керак деб белгиланган. ФКнинг ****-моддасига кўра, **** **** бир томонлама бош тортишга йўл қўйилмайди. ****5йил1октябрь куни ҳолатигатасдиқланган ****-сонли солиштирма далолатномага кўра жавобгарнинг даъвогар олдида қарздорлиги мавжудлигикўрсатилган. Бироқ, жавобгар фойдаланилган электр энергияси учун **** йил 20 октябрь куни **** сўм тўловни даъвогар судга даъво аризасини топширишидан олдин тўлаганлигидаъвогарнинг маълумотномасида қайд этилган. Шунингдек, даъвогар даъвоталабидаги асосий қарз суммасига**** сўм олдиндан тўлов суммасиниҳам қўшганлиги суд жараёнида аниқланди.Даъвогар вакилининг тушунтиришича олдиндан тўлов суммаси ишлатилмаган электр учун олдиндан тўлов эканлиги маълум қилинди. 3 Шу боисдан,суд асосий қарз суммасидан **** сўм олдиндан тўлов суммасини айириш тўғрисида тўхтамга келди. Даъвогар томонидан суд **** куни ҳолатига **** этилган маълумотномадажавобгартомонидан асосий қарздорликтўлиқтўланмаганлигимаълум қилинган. Шунга кўра,суд**** сўм асосий қарз ундиришдаъво талабининг****сўм асосий қарздорликни ундириш қисминиқаноатлантиришнилозим деб ҳисоблайди. ФКнинг 11-моддасида фуқаролик ҳуқуқлари неустойка ундириш йўли билан ҳимоя қилиниши белгиланган. ФКнинг ****-моддаси биринчи қисмига кўра, башарти, қонунда ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, **** лозим **** **** **** неустойка тўлаш ва зарарни қоплаш қарздорни **** асл ҳолида **** озод қилмайди. Даъво аризасида тарафлар ўртасида тузилган шартномага асосан етказиб берилган электр энергияси бўйича тўловлар кечиктирилганлиги учун **** сўм пеня ундириш сўралган. Тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 3.12-бандида ҳисоб-китоб ойидан кейинги календарь ой тугагач қарздорлик тўлов муддати ўтган деб ҳисобланади ва тўлов муддати ўтган ҳар бир кун учун Истеъмолчига тўлов муддати ўтган сумманинг 0,1 фоизи миқдорида, электр энергияси махсус тартибда етказиб бериладиган **** учун эса 0,2 фоиз миқдорида пеня ҳисоблаб ёзилади.Бунда пенянинг умумий миқдори муддати ўтган тўловнинг 50 фоизидан ошмаслиги лозим деб белгиланган. Шунга кўра, даъво аризасидаги****сўм пеня ундириш талаби асосли ҳисобланади. ФКнинг ****-моддасига кўра агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****, бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек, кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиши кераклиги, суд алоҳида ҳолларда карздор ва кредиторнинг манфаатларини ҳисобга олиб, кредиторга тўланиши лозим бўлган неустойкани камайтириш ҳуқуқига эга. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги **** йил 15 июндаги ****-сонли қарорининг 2-бандининг иккинчи жумласида судлар неустойкани ундириш тўғрисидаги даъволарни ҳал қилишда неустойка миқдорининг қонун талабларига мувофиқ ҳисобланганлиги, унинг асослилиги, ****бузилиши оқибатларига мутаносиблиги каби ҳолатларни ҳар томонлама ва чуқур муҳокама қилиб, талаб қилинган неустойканинг адолатли миқдорини белгилашлари шартлиги ****, 4-бандининг биринчи хатбошисида ФКнинг ****-моддасига мувофиқ, суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг 4 манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга **** эканлиги **** тушунтириш берилган. Юқоридагиларга кўра, суд тарафларнинг мулкий аҳволини ва уларнинг манфаатларини эътиборга олиб, жавобгардан ундирилиши талаб қилинган ****сўм пенянинг31**** сўм қисмини қаноатлантиришни лозим топади. ИПКнинг ****-моддаси биринчи ва олтинчи қисмига кўра, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Агар даъвогар томонидан билдирилган неустойкани ундириш **** талаб асосли бўлиб, бироқ унинг миқдори қонунчиликда белгиланган ҳуқуқдан фойдаланилган ҳолда суд томонидан камайтирилган бўлса, суд **** камайтирилиши ҳисобга олинмаган ҳолда ундирилиши лозим бўлган неустойка суммасидан келиб чиққан ҳолда, суд **** жавобгарнинг зиммасига юклатилиши лозим. Бундай ҳолатда, суд иш ҳужжатларини текшириб чиқиб, ишдаги далилларга ҳуқуқий баҳо берган ҳолда, даъво талабларини қисман қаноатлантиришни, жавобгардан даъвогар фойдасига**** сўм асосий қарз ва 31****сўм пеняни ундиришни, даъво талабларининг қолган қисмини рад қилишни, суд **** масаласини муҳокама қилиб, суд ****даъво талабини қаноатлантирилган қисмига мутаносиб равишда даъвогар важавобгар зиммасига юклашни лозим топади. Юқоридагиларга асосан,Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг****, ****, ****, **** ва ****-моддаларини қўллаб, суд қ а р о р қ и л д и: даъво талабиқисманқаноатлантирилсин. Жавобгар“***”фермер хўжалигидандаъвогар“***”акциядорлик жамиятига**** сўмасосий қарз,******** сўм пенява ****сўм почта ****ундирилсин. Даъво талабининг қолган қисми рад этилсин. Жавобгар“***” фермер хўжалигидан Республика бюджети (Суд ҳокимияти органларини ривожлантириш жамғармаси)га ****,68 сўм давлат божи ундирилсин. Даъвогар “***” акциядорлик жамиятиданРеспублика бюджети (Суд ҳокимияти органларини ривожлантириш жамғармаси)га ****сўм давлат божиундирилсин. Ҳал қилув қарори у қабул қилинган кундан бошлаб бир ойлик муддат ўтгач, қонуний кучга киради. Ҳал қилув қарориқонуний кучга кирганиданкейин ижро **** берилсин. Ҳал қилув қароридан норози бўлган тарафлар бир ой муддат ичида шу суд орқали Сурхондарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига апелляция шикояти (протести) бериши ёки ушбу муддатда апелляция шикояти (протест) берилмаса, олти ойлик муддатда кассация шикояти (протест) бериши мумкин. 5 Судья **** 6