Решение #2850943 Экономические

****-сонли иш Биринчи инстанцияда ишни кўрган судья–**** Кассация инстанцияси судида маърузачи судья–**** СУРХОНДАРЁ ВИЛОЯТСУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ КАССАЦИЯИНСТАНЦИЯСИНИНГ Қ АР О Р И **** **** йил 6 ноябрь Сурхондарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати****раислигида, ҳайъат аъзолариУ.****ва ***лардан иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси ***нинг суд ****котиблигида,“***” фермер хўжалигираҳбари****, “**** **** ***” масъулияти чекланган жамияти вакили Б.Тўхтаев (ишончнома ва ордерга асосан)лар иштирокида,***туман Фермер, деҳқон хўжалиги ва томорқа ер эгалари Кенгашининг даъвогар“***” фермер хўжалиги манфаатида, жавобгар “***” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан **** сўм асосий қарздорлик, **** сўм пеняни ундириштўғрисидаги даъво аризаси бўйича юритилган иш юзасидан Қумқўрғон туманлараро иқтисодий судининг**** йил4 мартдаги ҳал қилув қарори устиданЎ збекистон Савдо-саноат палатаси Сурхондарё вилоят ҳудудий бошқармаситомонидан берилган кассация шикояти асосида ишни, Сурхондарё вилоят суди биносида, видеоконференцалоқа режимидаги очиқ суд **** кўриб чиқиб, қуйидагиларни АНИҚЛАДИ: *** туман Фермер, деҳқон хўжалиги ва томорқа ер эгалари Кенгаши (бундан буён матндакенгаш деб юритилади)даъвогар“***” фермер хўжалиги (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади)манфаатидаиқтисодий судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб,жавобгар“**** **** ***” масъулияти чекланган жамияти (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) ҳисобидан **** сўм асосий қарздорлик, **** сўм пеняниундиришни сўраган. Қумқўрғон туманлараро иқтисодий судининг **** йил 4 мартдаги ҳал қилув қарори билан даъво аризаси қисман қаноатлантирилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига****,8сўм асосий қарз ва****сўм пеня, Кенгаш фойдасига **** сўм почта ****, республика бюджетига ****,**** давлат божиундирилганва даъво аризасининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Сурхондарё вилоят ҳудудий бошқармаси(бундан буён матнда палатадеб юритилади)жавобгарманфаатида судлов ҳайъатигакассацияшикоятибилан мурожаат қилиб, унда ҳал қилувқарорини бекор қилишнисўраган.Бунга асос қилиб,суд томонидан иш учун аҳамиятли ҳолатлар умуман ўрганилмаганлиги, яъни биринчи инстанция суди ишни мазмунан кўриб чиқишда қарздорлик суммаси келиб чиқиш асосларини 2 атрофлича ўрганмасдан даъво талабида кўрсатилган **** билан чекланганлигини, ваҳоланки, тарафлар ўртасидаги қарз суммасининг миқдори даъво талабида сўралган суммадан фарқ қилишини, биринчи инстанция суди томонидан ҳолатни тўлиқ ўрганмасдан шошма-шошарлик билан қарор қабул қилиши натижасида жавобгарнинг молиявий ҳолатини оғир аҳволга солиб қўйганлигини, ундирили лозим бўлган давлат божи суммаси ҳам ИПКнинг ****-моддасида назарда тутилган тартибда тарафлар ўртасида мутаносиб тартибда ****,суд томонидан маҳсулот **** тўланишида Ўзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 11 июндаги****-сонли қарорида назарда тутилган нормаларга асосланганлиги ҳолати инобатга олинмаганлигини, натижада ҳал қилув қарори қабул қилишда моддий ҳуқуқ нормалари қўллаш талаби бузилганлигиникўрсатган. Суд муҳокамасининг **** ва жойи **** тегишли тарзда хабардор қилинганкенгаш вапалата суд муҳокамасида вакили иштирокини таъминламади. Судлов ҳайъатиЎзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) ****-моддасининг тўртинчи қисмигаасосланиб,ишни уларнинг иштирокисиз кўриб чиқишни лозимдебтопди. Суд **** иштирок этган жавобгар вакиллари кассация шикоятини қўллабқувватлаб,шикоятни қаноатлантиришни, ҳал қилув қарорини бекор қилиб,даъво аризасини рад этиш **** янги қарор қабул қилишнисўради. Суд **** иштирок этган даъвогар вакили жавобгарнинг кассация шикоятини қаноатлантиришни рад этиб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни сўради. Судлов ҳайъати тарафлар вакилларининг тушунтиришларини тинглаб, ишдаги мавжуд ҳужжатларникассацияшикояти билан бирга ўрганиб чиқиб, қуйидагиларга асосанкассацияшикоятини қаноатлантиришни рад этишни, ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришнилозим деб ҳисоблайди. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд ишни кассация тартибида кўриш чоғида биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг қонунийлиги ва асослилигини текширади.Суд янги далилларни текшириши ва янги фактларни аниқлаши мумкин. Ишдаги ҳужжатларҳамда тарафлар вакилларининг тушунтиришларидан аниқланишича,“***” фермер хўжалиги(бундан буён матндахўжалик деб ҳам юритилади) ва“**** **** ***” масъулияти чекланган жамияти(бундан буён матнда тайёрловчи деб ҳам юритилади) ўртасида****4йил 7 январда****/G-****-сонли бошоқли дон харид қилиш бўйича фьючерс шартномаси (бундан буён матнда шартнома деб юритилади)тузилган. Шартнома **** йил 8 январда **** туман Фермер, деҳқон хўжалиги ва томорқа ер эгалари Кенгаши ва *** туман қишлоқ ва сув хўжалиги хўжалиги бўлими томонидан рўйхатга олинган. Мазкуршартноманинг 1.1-бандига кўра, хўжалик тайёрловчи **** йилҳосилидан 33,11 гектар ер майдонидан давлат стандарти бўйича шартноманинг 1.2 ва 1.3-бандларига кўрсатилган**** кг буғдоймаҳсулотни топшириш ****,тайёрловчи эсахўжаликни ушбу шартномада белгиланган тартибда 3 бошоқли дон уруғлиги билан таъминлаш, етиштирилган маҳсулотни қабул қилиб олиш ва унинг **** тўлашгакелишилган. Аниқланишича,шартнома шартларидан келиб чиқиб,даъвогар жавобгарга2 дона электрон ҳисоб фактура биланжами ****,7 тонна бошоқли дон (ғалла) етказиб берилганган бўлсада, жавобгар томонидан маҳсулот **** тўлаб берилмаган.Натижада қарздорлик юзага келган. Даъвогар жавобгарга етказиб берилган бошоқли дон маҳсулотини **** тўлаб бериш бўйича **** йил 31 октябрда ****-сонли талабнома юборган. Мазкур талабнома жавобгар томонидан оқибатсиз қолдирилган. Шу боисдан,кенгаш даъвогар манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгардан етказиб берилган маҳсулот **** ва тўлов кечиктирилганлиги учун ҳисобланган пеняни ундиришни сўраган. Жавобгарга даъвогар томонидан юборилган яъни, 33,**** тонна 3-синф буғдой маҳсулоти етказиб берилганлиги **** **** йил 30 июндаги ****-сонли ҳисоб-фактура қабул қилиб олинган бўлиб, **** йил 24 сентябрдаги 73,**** тонна 3-синф буғдой маҳсулоти етказиб берилганлиги бўйича юборилган ҳисоб-фактурани қабул қилиш рад этилган. Мазкур ҳолат юзасидан жавобгарнинг суд **** берган тушунтиришига кўра **** ҳам даъвогар ****,7 тонна буғдой маҳсулотини етказиб берган бўлиб, даъвогар томонидан белгиланган нархга эътироз бўлганлиги сабабли **** йил 24 сентябрдаги ҳисоб-фактурани қабул қилиш рад этилган. Гарчи,тарафлар ўртасида тузилган шартномада 1 тонна буғдой маҳсулоти учун **** сўмдан тўлаб берилиши келишилган бўлсада, Ўзбекистон ****ҳкамасининг**** йил 11 июндаги ****-сонлиҚарори 5бандиучинчихатбошида, давлат ресурси сифатида харид қилинадиган буғдой учун тўловлар **** йилнинг март-май ойларида Ўзбекистон Республика товар-хомашё биржасида 3-синф буғдой учун шаклланган ўртача нархдан (ўртача котировкадан) келиб чиққан ҳолда белгиланишидан келиб чиқиб, ўша даврда биржадаги нарх **** сўм этиб белгиланганлиги учун давлат ресурси ва жавобгарга топширилган барча буғдой маҳсулот нархи бирхил миқдорда ҳисоблаган. Шартномадаги нарх бўйича ўзгартириш киритиш юзасидан қўшимча келишув битими имзоланмаган бўлса-да,даъвогар 1 тонна буғдой нархинишартномадан кам миқдорда, бироқ биржа нархида**** сўмдан ҳисоблашни лозим топган. Бироқ, кенгаш даъвони расмийлаштиришда ҳисоб-китобдаги янгилишга йўл қўйиб асосий қарз суммасини (****,7 х **** = ****.****,8 – **** (берилган ресурс суммаси) = ****,****) **** сўм кўрсатиб хатоликка йўл қўйган.Мазкур ҳолатда асосий қарз суммасининг ****,****лик қисми асоссиз ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (кейинги ўринларда матнда ФК деб юритилади) ****-моддасинингбиринчи қисмига кўра, **** – фуқаролик ҳуқуқий муносабати бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқашахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи: мол-мулкни топшириш, ишни ****, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини **** **** бўлади, кредитор 4 эса – қарздордан ўзининг **** **** талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлишлиги белгиланган. Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра, **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу кодексда кўрсатилган бошқа асосларда келиб чиқиши белгиланган. ФКнинг ****-моддасига кўра, қарздор айби бўлган **** **** **** ёки лозим **** **** учун, агар қонунчиликда ёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, жавоб беради. ФКнинг ****-моддасида, контрактация шартномасига мувофиқ қишлоқ хўжалиги маҳсулотини етиштирувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотини қайта ишлаш ёки сотиш учун бундай маҳсулотни харид қиладиган шахсга - тайёрловчига шартлашилган муддатда топшириш (топшириб туриш) **** олади, тайёрловчи эса бу маҳсулотни қабул қилиш (қабул қилиб туриш), унинг **** шартлашилган муддатда белгиланган баҳода тўлаш (тўлаб туриш) **** олади. Жавобгарнинг даъвогар олдида****,8сўм қарзимавжудлигиҳамда жавобгар томонидан **** сўм тўлаб берилганлигиишдаги ҳужжатлар билан ўз тасдиғини топган. Шу сабабли, биринчи инстанция суди даъвоталабидаги**** сўм асосий қарз ундириш қисмининг****,****лик қисминиасосли деб ҳисоблаб, қарздорликнинг **** сўмлик қисми тўлаб берилганлигини инобатга олиб,ушбу талабни ****,****лик қисминиқаноатлантириш ****асосли ватўғри хулосага келган. Бундан ташқари, даъво аризасида жавобгардан****сўм пеня ундириш ҳам сўралган. ФК ****-моддасининг биринчи қисмига асосан, қонунчилик ёки шартнома билан белгиланган, қарздор**** **** ёки лозим **** **** **** кредиторга тўлаши шарт бўлган пул суммаси неустойка ҳисобланади. ФК ****-моддасининг учинчи қисмига кўра, қарздор **** **** кечиктириб юборганида тўлайдиган ва ўтказиб юборилган муддатнинг ҳар бир куни учун **** **** қисмига нисбатан фоиз билан ҳисобланадиган неустойка пеня ҳисобланади. Тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 4.2-бандида мазкур шартномага мувофиқ топширилган маҳсулот **** тўлашдан асоссиз бўйин товлагани учунтайёрловчи ўзи тўлашдан бўйин товлаган сумманинг 15 фоизи миқдорида жарима тўлайди, жаримадан ташқаритайёрловчихўжаликка тўлов муддати ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юборилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлайди деб келишилган. Жавобгар томонидан тўловлар ўз **** тўланмаганлигисабабли шартнома ва ФК нормаларига асосанпеняундириш талаби асослиҳисобланади. Бироқ,ФК****-моддасининг биринчи қисмига асосан агар тўланиши лозим бўлган неустойка кредиторнинг **** бузиш оқибатларига номутаносиблиги кўриниб турса, суд неустойкани камайтиришга ****. 5 Бунда қарздор **** қай **** ****, **** иштирок этаётган тарафларнинг мулкий аҳволи, шунингдек кредиторнинг манфаатлари эътиборга олиниши керак. Шунингдек,Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****”ги Қарорининг 2-бандида судлар неустойкани ундириш тўғрисидаги даъволарни ҳал қилишда неустойка миқдорининг қонун талабларига мувофиқ ҳисобланганлиги, унинг асослилиги, **** бузилиши оқибатларига мутаносиблиги каби ҳолатларни ҳар томонлама ва чуқур муҳокама қилиб, талаб қилинган неустойканинг адолатли миқдорини белгилашлари шартлиги, 4бандида ФКнинг****-моддасигамувофиқ суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга **** эканлиги, шу билан бирга неустойканинг энг кам миқдори ФКнинг ****-моддасида кўрсатилган фоизлар миқдоридан кам бўлмаслиги лозимлиги **** тушунтириш берилган. Юқоридагиларга асосан, биринчи инстанция суди****сўм пеняни****сўмга камайтириб, қолган қисмини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида асослива қонуний тўхтамгакелган. Судлов ҳайъатикассацияшикоятидакелтирилганбуғдойни ўртача **** сўмдан ҳисобланиши лозимлиги****ига қўшилмайди. Чунки, даъвогар томонидан жавобгарга **** қилинган маҳсулотларнинг қийматиниЎзбекистон ****ҳкамасининг **** йил 11 июндаги ****-сонлиҚарорига асосан**** йилнинг март-май ойларида Ўзбекистон Республика товар-хомашё биржасида 3-синф буғдой учун шаклланган ўртача нархдан (ўртача котировкадан) келиб чиққан ҳолда белгилаган. Биринчи инстанция суди томонидан олингансайтдан олинганмаълумотга кўра, **** йилнинг март-май ойларида Ўзбекистон Республика товар-хомашё биржасида 3-синф буғдой учун шаклланган ўртача нархи **** сўм эканлиги кўрсатилган. Биржа орқали бошқа истеъмолчиларга **** йил 27 ноябрдан то **** йил 9 январга қадар сотилган буғдойнинг нархлари доирасида даъвогарга тўланиши Вазирлар Маҳкамасининг**** йил 11 июндаги ****-сонлиҚарорива шартномада белгиланмаган.Шунингдек, шартномага тегишли равишда ўзгартириш киритилмаган. Бундан ташқари, биринчи инстанция суди давлат божини ИПКнинг ****-моддасида белгиланган талабларга мос равишда тўғри ****. Ваҳоланки,ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига кўра, суд **** ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади,олтинчи қисмига кўра, агар даъвогар томонидан билдирилган неустойканиундириш **** талаб асосли бўлиб, бироқ унинг миқдори қонунчиликда белгиланган ҳуқуқдан фойдаланилган ҳолда суд томонидан камайтирилган бўлса, суд **** камайтирилиши ҳисобга олинмаган ҳолда ундирилиши лозим бўлган неустойка 6 суммасидан келиб чиққан ҳолда, суд **** жавобгарнинг зиммасига юклатилиши лозим. ИПКнинг 68-моддаси ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак.Ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган далилларни ишда иштирок этувчи бошқа шахслар олдида, агар ушбу Кодексда бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, суд **** бошлангунига қадар ёки суд белгилаган муддат доирасида очиб бериши лозим деб белгиланган. ИПК ****-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, иш учун аҳамиятли ҳолатларнинг тўлиқ аниқланмаганлиги, суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларнинг исботланмаганлиги, ҳал қилув қарорида баён қилинган хулосаларнинг иш ҳолатларига мувофиқ эмаслиги ҳамда моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ёхуд нотўғри қўлланилганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади. Ҳал қилув қарорида юқоридагиасослар мавжуд эмас. Бундай ҳолатда, палатанинг жавобгар манфаатидаги кассация шикояти асоссиз деб ҳисобланади. ИПК 301-моддасибиринчиқисмининг 1-бандига кўра,кассация инстанцияси суди кассация шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришга****. Юқоридагиларни инобатга олиб, судлов ҳайъатикассация шикоятини қаноатлантиришни рад этишни, биринчи инстанцияси судинингҳал қилув қарориниўзгаришсиз қолдиришни,ИПК ****-моддасининг тўққизинчи қисмига асосанкассацияинстанцияси учун жавобгар ҳисобидан республика бюджетига****сўмдавлат божи,Олий суд депозитигаишнивидеоконференцалоқа режимида кўриб чиқиш билан боғлиқ **** сўм суд ****и ундиришни, кассация шикояти учун олдиндан тўланган **** сўм почта **** жавобгар зиммасида қолдиришни лозим деб топди. Юқоридагиларгаҳамда Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг ****,****,301, 302-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати Қ А Р О Р Қ И Л А Д И: Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Сурхондарё вилоят ҳудудий бошқармасининг жавобгар“**** **** ***” масъулияти чекланган жамияти манфаатидагикассация шикоятини қаноатлантириш рад этилсин. Қумқўрғон туманлараро иқтисодий судининг **** йил4 мартдагиҳал қилув қарориўзгаришсиз қолдирилсин. “**** **** ***” масъулияти чекланган жамиятиҳисобиданРеспублика бюджетигакассацияинстанцияси учун **** сўм давлат божиундирилсин. “**** **** ***” масъулияти чекланган жамияти ҳисобиданОлий суд депозитига суд **** видеоконференцалоқа режимида кўриб чиқиш билан боғлиқ **** сўм суд **** ундирилсин. Ижро ****лариберилсин. Қарор қабул қилинган пайтдан бошлаб қонуний кучга киради. 7 Қарор устидан Сурхондарё вилоят судининг иқтисодийишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин. Мазкур қарордан норози тарафлар ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган **** бошлаб, бир йил муддат ичида Қумқўрғон туманлараро иқтисодий суди орқали Сурхондарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикояти (протести) бериши мумкин. Раислик қилувчи **** ҳайъат аъзолари **** ****