Решение #2858204 Экономические

****-сонли иқтисодий иш Биринчи инстанция судида ишни кўрган судья –**** Кассацияинстанцияси судида маърузачи судья –***** ХОРАЗМ ВИЛОЯТ СУДИНИНГ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИКАССАЦИЯИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ Урганч шаҳар ****5йил29 октябрь Хоразм вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати *****раислигида, ҳайъат аъзолари****ва****дан иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси **** котиблигида, Урганч туманларароиқтисодий судида юритилган****-сонли иқтисодий иши доирасида**** йил 25 июлда қабул қилинган ҳал қилув устиданшерик жавобгар**** томонидан берилган кассация шикоятини тарафлардан даъвогар“****” ***вакили **** (**** йил 9 мартдаги ****- сонли ишончномага асосан), шерик жавобгар **** вакили **** (****5йил3 сентябрдаги****-сонлиишончномага асосан)иштирокида, Хоразм вилоят судининг иқтисодий ишлари бўйича судлов ҳайъати жойлашган биносида, видеоконференцалоқа режимидагиочиқ суд ****кўриб чиқиб, қуйидагиларни аниқлади: Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Хоразм вилоят ҳудудий бошқармаси (бундан кейинги матнлардапалатадеб юритилади)“****” ***(кейинги матнларда даъвогар деб юритилади) манфаатидаУрганч туманларароиқтисодий судига даъво ариза билан мурожаат қилиб, **** **** (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) ва ****(бундан буён матнда шерик жавобгар деб юритилади)дан солидар тартибда ******** **** сўм муддатли асосий кредит қарз, 127****,25сўм муддати ўтган кредит фоизи, 1********,70сўм пеня, **** ****,8**** муддатли фоиз, жами ********,84сўм ундиришни сўраган. Урганч туманлараро иқтисодий судининг **** йил 25 июлдаги ҳал қилув қарори билан даъвогарнинг даъвоси қисман қаноатлантирилиб, жавобгар ва шерик жавобгардан даъвогар фойдасига солидар тартибда******** **** сўм муддатли асосий кредит қарз, 127****,25сўм муддати ўтган кредит фоизи, **** ****,8**** муддатли фоиз,300000сўм пеня, жами 113698630,14сўмкредит қарздорлиги ундирилган.Даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад қилинган. Ҳал қилув қарорига нисбатан шерик жавобгар томонидан кассация шикояти берилиб, унда биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорининг шерик жавобгардан қарздорликни ундириш қисмини бекор қилиш сўралган. Суд **** иштирок этганшерикжавобгарвакиликассацияшикоятида келтирилган **** такрорлаб,даъво талабида сўралганмуддати ўтган кредит қарздорлигини тўлашга эътирози йўқлигини, шундан келиб чиққан ҳолда ҳал қилув қарорини ўзгартиришнисўради. Суд **** иштирок этгандаъвогарвакилиўз тушунтиришидакассацияшикоятигаэътироз билдириб, уни рад қилишни 1 вабиринчи инстанция судининг ҳал қилув қарориниўзгаришсиз қолдиришнисўрашди. Суд муҳокамасининг жойи ва **** тўғрисида белгиланган тартибда хабардор қилинганпалатава жавобгарвакиллари суд муҳокамасига келмадилар. Бу ҳолда судлов ҳайъати, Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси(бундан буён матнлардаИПКдеб юритилади) 297-моддасининг тўртинчи қисмига мувофиқ, ишни уларнингиштирокисиз кўриб чиқишни лозим топади. Судлов ҳайъати ишда иштирок этувчитарафлар вакилларининг тушунтиришларини тинглаб,кассацияшикоятида баён этилган **** иш ҳужжатлари билан биргаликда муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўракассацияшикоятини қаноатлантиришни рад этишни ва ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топади. Иш ҳужжатлари ва суд муҳокамасидан аниқланишича,даъвогар ва жавобгар ўртасида **** йил 15 майда 87-сонли кредит шартномаси (кейини ўринларда кредит шартномаси деб юритилади) тузилган бўлиб, кредит шартномасига кўра даъвогар жавобгарга Ўзбекистон Республикаси Президентининг **** йил 14 сентябрдаги “Кичик бизнесни ривожлантиришни молиявий ва институционал қуллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ****-сонли қарорига асосан фаолиятини кенгайтириш **** пайвандлаш асбоб ускуналар сотиб олиш **** 84 ой муддатга (асосий қарзни қайтаришда 24 ой имтиёзли давр билан), йиллик 18 фоиз устама тўлаш шарти билан, жами ******** **** сўм кредит ****. Жавобгар эса кредит шартномасининг иловасида келтирилган графикка асосан кредит ва унга ҳисобланган фоизларни қайтариш **** олган. Шартномага асосан кредит таъминоти сифатида **** йил 4 апрелда даъвогар ва шерик жавобгар ўртасида имзоланган ****-сонли кредит қайтмаслик хатарини суғурталаш шартномаси (кейинги ўринларда суғурта шартномаси деб юритилади)га асосан **** йил 21 июнда берилган ****-сонли суғурта полиси олинган. Жавобгар кредитни қайтариш графигига асосан қарзнинг навбатдаги қисмини қайтариш учун белгиланган муддатларни бузган, яъни кредит фоизини **** кундан буён тўламай, муддати ўтган қарздорликка йўл қўйган.Натижада судга мурожаат қилингунга қадар муддати ўтган кредит фоизидан 12**** ****,**** қарздорлиги вужудга келган. Кредит қарздорлигини тўлашни талаб қилиб, даъвогар томонидан жавобгарга юборилган талабномалар ва олиб борилган музокаралар натижа бермаган.Даъвогар шерик жавобгарга суғурта ҳодисаси содир бўлганлиги тўғрисида маълумот бериб суғурта товонини тўлашни сўраган.Шерик жавобгар ҳам даъвогарнинг мурожаатини эътиборсиз қолдирган.Шундан сўнг, даъвогар кредит карздорлигини солидар тартибда жавобгар ва шерик жавобгардан ундириб бериш учун палатага мурожаат қилган.Палатада амалга оширилганмедиация жараёнлари ҳам самара бермаган.Кейин палата томонидан судга мурожаат қилинган. Низони ҳал этишда биринчи инстанция суди иш учун аҳамиятли ҳолатларни тўлиқ аниқлаб, моддийва процессуалҳуқуқ нормаларини тўғри қўллагани ҳолда даъвониқисман қаноатлантириш**** қонуний тўхтамга келган. 2 Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 15-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларига мувофиқ, Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олинади. Конституция мамлакатнинг бутун ҳудудида олий юридик кучга эга, тўғридан-тўғри амал қилади ва ягона ҳуқуқий маконнинг асосини ташкил этади. ИПК13-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, суд ишларни Ўзбекистон РеспубликасиКонституциясива қонунлари, бошқа қонунчилик ҳужжатлари, шунингдек Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари асосида ҳал қилади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг(бундан буён матнлардаФКдеб юритилади) ****-моддасииккинчи қисмига кўра, **** шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади. Мазкур ҳолатда тарафлар ўртасидаги **** кредит шартномасидан ҳамда унинг асосида тузилган суғурта шартномасидан келиб чиккан. ФК 744-моддасига кўра,кредит шартномаси бўйича бир тараф – ****ёки бошқа кредит ташкилоти (кредитор) иккинчи тарафга (қарз олувчига) шартномада назарда тутилган миқдорда ва шартлар асосида пул маблағлари (кредит) бериш, қарз олувчи эса олинган пул суммасини қайтариш ва унинг учун фоизлар тўлаш **** олади. Кредит шартномасининг 4.2-бандига асосан қарз олувчи (жавобгар) кредитни ва у бўйича ҳисобланган фоизларни мазкур шартномада белгиланган муддатларда ва миқдорда тўлаш **** олган. Кредит шартномасининг 5.1.4-бандига асосан қарз олувчи томонидан мазкур кредит шартномасида белгиланган ҳар қандай тўлов **** ****ёки бизнес режа кўрсаткичлари тўлиқ **** ҳолларда **** фоизларни ҳамда кредит бўйича асосий карзни муддатидан олдин, жумладан, ундирувни кредит таъминотига қаратиш орқали ундириб олиш ҳуқуқига эга. Суғурта шартномасининг 1.1-бандига кўра, кредит шартномаси суғурта қилдирувчи билан қарз олувчи ўртасида тузилаётган шартнома бўлиб, унга мувофик суғурта килдирувчи қарз олувчига Ўзбекистон Республикаси Президентининг **** йил 14 сентябрдаги “Кичик бизнесни ривожлантиришни молиявий ва институционал қуллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўҳрисида”ги ****-сонли ва **** йил 9 январдаги “**** йилда янги иш ўринарини ташкил этиш ва аҳоли бандлигига кўмаклашиш дастури тўғрисида”ги қарорилари асосида **** кредит бўлиб, **** (суғурта қилдирувчи) кредит шартномасида назарда тутилган миқдорда ва шартларда пул маблағларини (кредитни) **** этиш, қарз олувчи кредит маблағлари ва унга ҳисобланганфоизлар ҳамда бошқа тўловларни кредит шартномасида белгиланган муддат ва миқдорда қайтариш **** юклатилган битим (шартнома)дир. Суғурта шартномасининг 3.1-бандига кўра, суғурта ҳодисаси бўлиб, суғурта муддатида юзага келган, қарздорнинг кредит шартномаси бўйича зиммасига олган **** ****ёки лозим **** ****, яъни кредит қарздорлигини (кредит бўйича асосий қарз ва фоизларни, пеняни) кредит шартномасида белгиланган шартлар ва муддатларда тўлай олмаганлиги ҳисобланади. 3 Суғурта шартномасининг 6.6.3-бандида, суғурталовчи суғурта ҳодисаси содир бўлганда суғурта қилдирувчига ушбу шартномада белгиланган тартиб ва миқдорда суғурта пули (товони)ни тўлаш **** олган. Шунингдек, суғурта шартномасининг 10.1-бандига кўра, суғурталовчи мазкур шартнома бўйича ўз зиммасига олган **** билан қарз олувчи билан бирга кредитнинг суғурта қилинган қисми бўйича суғурта пули (товони) миқдорида суғурта қилдирувчи олдида солидар жавобгар бўлади. ФК ****-моддаси тўртинчи қисмининг мазмунига кўра, кредит шартномаси муносабатларига нисбатан қарз шартномаси қоидалари қўлланилиши мумкин. ФК ****-моддасининг биринчи кисмига кўра, қарз олувчи олинган қарз суммасини қарз шартномасида назарда тутилган муддатда ва тартибда қарз берувчига қайтариши шарт. ФК ****-моддасига кўра, агар қарз шартномасида қарзни қисмлаб (бўлиббўлиб) кайтариш назарда тутилган бўлса, қарз олувчи қарзнинг навбатдаги қисмини қайтариш учун белгиланган муддатни бузган ****, қарз берувчи қарзнинг қолган барча суммасини тегишли фоизлар билан бирга муддатидан олдин қайтаришни талаб килишга ****. Агар қарз шартномасида қарз бўйича фоизларни карзнинг ўзини қайтариш муддатидан олдин тўлаш назарда тутилган бўлса, бу **** бузилган ****, карз берувчи карз олувчидан қарз суммасини тегишли фоизлари билан бирга муддатидан олдин қайтаришни талаб қилишга ****. ФК ****-моддасига кўра, қарздорлар шерик бўлиб **** олганида кредитор ҳамма қарздорлардан **** солидар **** ҳам, уларнинг ҳар биридан алоҳидаалоҳида **** ҳам, шу билан бирга карзни тўлаёки унинг бир қисмини **** ҳам талаб қилишга ****. Солидар қарздорларнинг биридан тўлиқ қаноатланмаган кредитор ололмаган нарсасини бошқа солидар қарздорлардан талаб қилиш ҳуқуқига эга. Солидар қарздорлар **** тўла **** бурчли бўлиб қолаверадилар. ФК ****-моддасига кўра, шартномани бузганлик учун жавобгарлик хавфини суғурта қилишга қонунда назарда тутилган ҳолларда йўл қўйилади. Шартномани бузганлик учун жавобгарлик хавфини суғурта қилиш шартномаси бўйича **** суғурта қилдирувчининг ўзининг жавобгарлик хавфи суғурталаниши мумкин.Ушбу талабга мувофиқ бўлмаган суғурта шартномаси ўз-ўзидан ҳакикий эмас. Шартномани бузганлик учун жавобгарлик хавфи, бу шартнома шартларига кўра суғурта қилдирувчи қайси тараф олдида тегишли жавобгарликни зиммасига олиши лозим бўлса, ўша тараф наф олувчи фойдасига, ҳатто суғурта шартномаси бошка шахс фойдасига тузилганёхуд унда кимнинг фойдасига тузилгани айтилмаган **** ҳам, суғурталанган ҳисобланади. Жавобгар ва шерик жавобгар томонидан кредит шартномасида ва суғурта шартномасида белгиланган **** лозим **** **** ишдаги ҳужжатлар билан ўз тасдиғини топади. Юқоридагиларга асосланган ҳолда биринчи инстанция судидаъвогарнинг жавобгар ва шерик жавобгардан солидар тартибда кредитнинг асосий ва фоиз қарздорликни ундириш талабиниасослидеб топиб,уларни қаноатлантириш**** асосли тўхтамга келган. 4 Шунингдек, даъвогаркредит шартноманинг 8.3-бандига асосан 1**** ****,70 сўм пеня ундиришни сўраган. ФК ****-моддасига кўра, қарздор **** **** кечиктириб юборганида тўлайдиган ва ўтказиб юборилган муддатнинг ҳар бир куни учун **** **** қисмига нисбатан фоиз билан ҳисобланадиган неустойка пеня ҳисобланади. ФК ****-моддасига асосан қарздор айби бўлган такдирда **** **** ёки лозим **** **** учун, агар конун хужжатларида ёки шартномада бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, жавоб беради. Кредит шартномасининг8.3-бандида, фоизларни белгиланган муддатда тўламаганлиги ва улар бўйича муддати ўтган суммалар келгани учун карздор **** кечиктирилган тўловнинг ҳар бир куни учун кечиктирилган тўлов суммасининг 0,1 фоизи миқдорида, аммо кечиктирилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ошмаган миқдорда пеня тўлаши белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг "**** **** ёки лозим **** **** учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ****"ги **** йил 15 июндаги ****-сонли қарорининг 2-бандига асосан судлар неустойкани ундириш тўғрисидаги даъволарни ҳал қилишда неустойка миқдорининг қонун талабларига мувофиқ ҳисобланганлиги, унинг асослилиги, **** бузилиши оқибатларига мутаносиблиги каби ҳолатларни ҳар томонлама ва чуқур муҳокама қилиб, талаб қилинган неустойканинг адолатли миқдорини белгилашлари шарт. ФК ****-моддасига мувофиқ, суд қарздор томонидан **** **** ****, **** иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ****. Шу сабабдан, биринчи инстанция суди даъвогарнинг пеня ундириш талаби асослибўлсада,даъвогар ўз **** ундириш чораларини кўрмасдан, пеня суммасининг кўпайишига сабаб бўлганлигисабаблипеня суммасини камайтириб, жавобгарва шерик жавобгардан3**** сўм пеня ундириш ва пенянинг қолган қисмини рад қилиш **** тўғри хулосага келган. ИПК302-моддасида суд ҳужжатини ўзгартириш ёки бекор қилиш асослари кўрсатилган. Судлов ҳайъати суд ҳужжатини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун Кодекснинг ушбу моддасида кўрсатилган асослар мавжуд эмас деб ҳисоблайди. Юқорида қайд этилганларга асосан судлов ҳайъати, низони ҳал этишда биринчи инстанция суди иш учун аҳамиятли ҳолатларни тўлиқ аниқлаб, у томонидан аниқланган деб ҳисобланган ҳолатлар исботлангани ҳамда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларини тўғри қўллагани ҳолда даъвониқисманқаноатлантиришни **** тўғри хулосага келган деб ҳисоблаб,кассацияшикоятини қаноатлантиришни рад этишни ва ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришни лозим топади. Шунингдек, судлов ҳайъати ИПК****-моддасига асосан ишникассацияинстанциясида кўриб чиқиш билан боғлиқ суд **** тўлиқ ****шерик жавобгар зиммасига юклашни,шерик жавобгаркассацияшикояти беришда412**** почта **** тўлаганлигини инобатга олишни, шерик жавобгардан Республика бюджетига ****,**** давлат божи ва ишнивидеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ**** 00**** суд 5 ****Ўзбекистон Республикаси Олий судидепозит ҳисоб **** ундиришни лозим топади. Юқоридагиларга асосанҳамдаЎзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси 13, ****,****,297,****-****-моддаларини қўллаб, судлов ҳайъати қарорқилди: Урганч туманларароиқтисодий судининг****-сонли иқтисодий иши доирасида**** йил25 июлда қабул қилинган ҳал қилув қарори ўзгаришсиз, ****нинг кассация шикояти қаноатлантирилмасдан қолдирилсин. ****данРеспублика бюджетига ****,****давлат божиундирисин. ****дан Ўзбекистон Республикаси Олий суди депозит ҳисоб **** ишни видеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ10300**** суд **** ундирилсин. Ижро ****лари берилсин. Қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради. Қарор устидан, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан бир йил ичида, Хоразм вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига тафтиш тартибида шикоят берилиши (протест келтирилиши) мумкин. Раислик қилувчи **** ҳайъат аъзолари **** **** 6