Решение #2895536 Экономические

4-1202-2501/3771-сонли иқтисодий иш ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН ҲАЛ ҚИЛУВ ҚАРОРИ Сирдарё тумани 2025 йил 12 сентябрь Сирдарё туманлараро иқтисодий судининг судьяси У.Курбанов раислигида, судья ёрдамчиси Қ.Махамаджоновнинг котиблигида, даъвогар Сайхунобод туман ҳокимиятининг жавобгар “Алпомиш Амирбек” фермер хўжалиги билан тузилган 2021 йил 21 майдаги 277-сонли ер участкасини узоқ муддатли ижарага бериш тўғрисидаги шартномани бекор қилиштўғрисидаги даъво аризасива илова қилинган ҳужжатларни даъвогар вакили Н.Расулева (2025 йил 1 июлдаги 10-3167-сонли ишончнома асосида), Давлат Кадастрлар палатаси Сирдарё вилоят бошқармаси вакили С.Шерқулов (2025 йил 9 июлдаги 04/4713-сонли ишончнома асосида), Сайхунобод туман қишлоқ хўжалиги бўлими вакили Х.Қиличев (2025 йил 09 июлдаги 01-226-сонли ишончнома асосида), жавобгар хўжалик раҳбари Ғ.Мирзаев, Сирдарё тумани прокурор ёрдамчиси А.Джайнаровларнинг иштирокида Сирдарё туманлараро иқтисодий судинингбиносидаочиқ суд мажлисида кўриб чиқиб, қуйидагиларни АНИҚЛАДИ: Даъвогар Сайхунобод туман ҳокимияти (бундан кейинги матнларда “даъвогар” деб юритилади)нинг жавобгар “Алпомиш Амирбек” фермер хўжалиги (бундан кейинги матнларда “жавобгар” деб юритилади) ўртасида 2021 йил 21 майдаги 277-сонли ер участкасини узоқ муддатли ижарага олиш шартномасини бекор қилишни сўраган. Суднинг 2025 йил 26 июндаги ажрими билан Сайхунобод туман қишлоқ хўжалиги бўлими, Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси Сирдарё вилоят бошқармаси, Сайхунобод туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари Кенгаши, Давлат кадастр палатаси Сирдарё вилоят бошқармаси, Сайхунобод туман солиқ инспекцияси низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида ишда иштирок этишга жалб қилинган. Ишни кўриш вақти ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси Сирдарё вилоят бошқармаси, Сайхунобод туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари Кенгаши, Сайхунобод туман солиқ инспекцияси вакили ҳамда Сирдарё туман прокурори суд мажлисига келмади. Суд мажлисида иштирок этган даъвогар вакили судга ўз кўрсатмаларини бериб, даъво талабини қувватлаб, уни қаноатлантириб беришни сўради. Судда жавобгар хўжалик раҳбари судга ўз ёзма фикрини тақдим этиб даъвони рад этишни сўради. Судда Сайхунобод туман қишлоқ хўжалиги бўлими вакили жавобгар ихтисослигидан четга чиққан ҳолда шоли экини экканлигини маълум қилди. Судда Давлат Кадастрлар палатаси Сирдарё вилоят бошқармаси вакилижавобгар чорвачилик йўналишига ихтисослаштирилганлиги ва кейинчалик ихтисослиги пахта-ғаллачилик йўналишига ўзгартирилганлигини, ўзгартирилган ихтисослик бўйича ер ижара шартномаси ўзгартирилмаганлигини билдирди. Суд мажлисида қатнашган прокурор катта ёрдамчиси ер ижара шартномаси шартлари жавобгар томонидан қўпол равишда бузилганлиги сабабли суддан даъвони қаноатлантиришни сўраган. Суд ишда иштирок этувчи шахслар вакилларининг тушунтиришларини, ишдаги мавжуд ҳужжатларга ҳуқуқий баҳо бериб, қуйидаги асосларга кўра даъвони қаноатлантиришни лозим топади. Маълумки, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 68-моддасининг биринчи қисмига кўра, ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий ресурслар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир. Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг 2-моддасида ерлардан оқилона, самарали ва белгиланган мақсадда фойдаланишни таъминлаш, қишлоқ хўжалиги учун мўлжалланган ерларнинг, энг аввало суғориладиган ерларнинг алоҳида муҳофаза этилишини, кенгайтириб борилишини ҳамда улардан қатъий белгиланган мақсадда фойдаланишни таъминлаш ер тўғрисидаги қонунчиликнинг асосий принципларидан ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий Процессуал кодексининг (кейинги ўринларда ИПК деб юритилади) 13-моддасининг биринчи қисмига асосан суд ишларни Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунлари, бошқа қонунчилик ҳужжатлари, шунингдек Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари асосида ҳал қилади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) 8-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ фуқаролик ҳуқуқ ва бурчлари қонунчиликда назарда тутилган асослардан, шунингдек фуқаролар ҳамда юридик шахсларнинг, гарчи қонунчиликда назарда тутилган бўлмаса-да, лекин фуқаролик қонунчилигининг умумий негизлари ва мазмунига кўра фуқаролик ҳуқуқ ҳамда бурчларни келтириб чиқарадиган ҳаракатларидан вужудга келади. Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси (бундан кейинги матнларда “ЕК” деб юритилади) 36-моддасининг олтинчи қисмида ушбу модда биринчи қисмининг 3-бандида назарда тутилган ҳолларда ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқини тугатиш ижара шартномасини бекор қилиш йўли билан амалга оширилиши, ушбу модда биринчи қисмининг 1, 2, 6 - 10, 12, 13-бандларида назарда тутилган ҳолларда ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқини тугатиш ушбу Кодекснинг 24-моддасида назарда тутилган тартибда ер участкасининг ижара шартномасини бекор қилиш йўли билан амалга оширилиши белгиланган. ЕКнинг 24-моддасининг йигирма биринчи қисмида, ер участкаларини ижарага олиш шартномасини муддатидан олдин бекор қилиш тарафларнинг келишуви билан, бундай келишувга эришилмаган тақдирда эса, суднинг ҳал қилув қарори билан амалга оширилади, деб белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 04.01.2022 йилдаги “Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларда мониторинг ишларини амалга ошириш, ерларни муҳофаза қилиш ва ер тузиш фаолиятини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида” қарорининг 1-банди “б” кичик бандида қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни муҳофаза қилиш бўйича давлат назорати республиканинг бутун ҳудудида Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси томонидан амалга оширилиши белгиланган. Ушбу қарор билан тасдиқланган Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни муҳофаза қилиш бўйича давлат назоратини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги Низомнинг 3-бобида қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни муҳофаза қилиш бўйича давлат назорати амалга оширувчи давлат органларининг вазифалари қайд қилинган бўлиб, мазкур бобнинг 12-банди ўнинчи хатбошида ер тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкаларини тўлиқ ёки қисман олиб қўйиш тўғрисида тақдимномалар ҳамда қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни унумдорлигининг пасайиш ҳолатлари ҳақида маҳаллий давлат ҳокимияти органларига маълумотлар киритиш ҳуқуқи белгиланган. Иш ҳужжатларига кўра, 2017 йил 28 декабрда 2409-сонли Сайхунобод туман ҳокимининг 2409-сонли пахта-ғаллачилик йўналишида фаолият кўрсатаётган жавобгар фермер хўжалигини кўп тармоқли фермер хўжалигига айлантириш, қўшимча равишда чорвачилик йўналишида фаолият кўрсатиш тўғрисидаги қарори билан жавобгарга Кичик Сохил Сиу ҳудудидаги 3-контурдан 14,9 гектар, шундан 14,5 гектар экин майдони, 0,3 гектар сув ости ер, 0,1 гектар қурилиш билан банд майдонлари ажратилган. Сайхунобод туман ҳокимининг 2018 йил 01 ноябрдаги 2458-сонли қарори билан жавобгарга тегишли ер майдони 14,9 гектар, шундан 14,5 гектар экин майдони, 0,3 гектар сув ости ер, 0,1 гектар қурилиш билан банд майдонлари белгиланган. Ушбу қарор асосида тарафлар ўртасида 2021 йил 21 майда 277-сонли ер участкасини узоқ муддатли ижарага олиш шартномаси тузилган. Шартноманинг 1-бандига кўра, ижарага берувчи-даъвогар Кичик соҳил массивида жойлашган 14,9 гектар ер участкасини 49 йил муддатга ижарага топширишни, ижарага олувчи эса, ерни қабул қилиб олиши белгиланган. Шартноманинг 2-бандида ер участкаси чорвачилик қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини юритиш учун берилган. Шартноманинг 3-бандида суғориладиган ҳайдалма ерлар 14,5 гектарни ташкил қилиши қайд қилинган. Сирдарё вилоят ҳокимининг 2022 йил 16 ноябрдаги “Сайхунобод туманида фаолият юритаётган шоличилик, чорвачилик, паррандачилик, боғдорчилик, сабзавотчилик ва полизчилик йўналишидаги фермер хўжаликларининг фаолият йўналишларини ўзгартириш ҳақида”ги 411-9-0-Q/22-сонли Қарори билан жавобгар фаолият йўналиши пахтачиликғаллачилик йўналишига ўзгартирилган. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Қишлоқ хўжалиги экинларини оқилона жойлаштириш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида”ги 2020 йил 24 августдаги 505-сонли Қарори талаблари асосида жавобгарнинг таклифи олинган ҳолда унинг экин ерларига экинларни жойлаштириш масаласини ўрганиб, Сайхунобод туман ҳокимининг қишлоқ хўжалиги экинларини оқилона жойлаштириш режаси асосида жавобгар ер майдонига 2024 йилда ҳосили 14,5. гектар майдонга ғалла экиш режалаштирилган. Бироқ ғалла экини экилмаганлиги учун 2025 йил 4 апрелдаги Сайхунобод тумани ҳокимининг 2025 йил ҳосили учун экинларни жойлаштириш тўғрисидаги Қарори асосида жавобгарга тегишли 14,5 гектарга пахта экини экиш режалаштирилган Бироқ, жавобгар томонидан 2025 йил ҳосили учун пахта экини экмай, жавобгар томонидан ушбу майдонга шоли экан. Мазкур ҳолатда пахтачилик-ғаллачилик йўналишида фаолият олиб бориб, ўз ихтисослиги бўйича пахта ва ғалла экини экиш мажбурияти бўлган ҳолда жавобгар томонидан 2025 йилда шоли экини экканлик ҳолати иш ҳужжатлари билан ўз исботини топади. Ҳолбуки, тарафлар ўртасида тузилган ер ижара шартномасининг 17-бандида ердан белгиланган мақсадда фойдаланилмаганда, шу жумладан давлат эҳтиёжлари учун контрактация шартномасида назарда тутилмаган қишлоқ хўжалиги экинларини экканда, шартнома бекор қилиниши белгиланган. Жавобгарга қарашли ер майдонида ўтказилган мониторингда жавобгар томонидан ер ижара шартномасининг ихтисослиги бузилиб, ер майдонининг 14,5 гектарга шоли экишга тайёрланганлиги аниқланган. Шунингдек, Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси Сайхунобод туман бўлими томонидан 2025 йил 13 майда фермер хўжалиги раҳбари Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 65-моддаси учинчи қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир қилган деб топилган ва маъмурий жарима жазоси тайинланган. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг “Судларда ерга оид низоларни кўришда қонунчилик ҳужжатлари нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида” 2023 йил 20 ноябрдаги 28-сонли қарорининг 26-бандида судлар фермер хўжаликлари билан ер участкаси ижара шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги ишларни кўришда Фуқаролик кодексининг 384-моддаси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 31 январдаги 22-сонли қарори билан тасдиқланган “Фермер хўжалигининг ер майдонини мақбуллаштириш ва уни тугатиш тартиби тўғрисида”ги Низом (бундан буён матнда Низом деб юритилади) талабларига риоя қилинганлигини текширишлари лозимлиги тўғрисида тушунтириш берилган. Даъвогар 2025 йил 30 майда таклиф хати билан жавобгарга мурожаат қилиб, ер ижара шартномасини бекор қилишни таклиф этган. Ушбу таклиф хатига жавобан жавобгар раҳбари ердан ихтиёрий воз кечмаслигини билдирган. Бироқ жавобгар раҳбари таклиф унга берилмаганлигини, ундаги имзо ва ёзувлар унга тегишли эмаслигини билдирган ва мазкур эътироз бўйича суд 2025 йил 15 июлда хатшунослик экспертизаси тайинлаган ва уни ижро қилиш Сирдарё вилоят ИИБ ЭКБ зиммасига юклатилган. Сирдарё вилоят ИИБ ЭКБ томонидан хатшунослик экспертизаси ўтказилиб, таклиф хатидаги “Ердан ихтиёрий воз кечмайман бундан норозиман” ёзувлари жавобгар раҳбари Ғ.Мирзаевга тегишлилиги томонидан бажарилгани қайд этилган. Мазкур ҳолат жавобгар раҳбарининг таклифга муносабат билдирмаганлиги ва таклиф хатини олмаганлиги важларини инкор қилади. Даъвогар томонидан судга даъво тақдим қилишда Фуқаролик кодексининг 384-моддаси ҳамда Низом талабларига риоя қилинган. Ушбу ҳолат иш ҳужжатларида мавжуд туман қишлоқ хўжалиги бўлими тақдимномаси, агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси Сайхунобод туман бўлимининг тақдимномаси, халқ депутатлари Сайхунобод туман Кенгашининг қарори, туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгашининг хулосаси, далолатнома, туман ҳокимининг ер участкасини ижарага бериш шартномасини бекор қилиш тўғрисида фермер хўжалиги раҳбарига таклифи билан тасдиғини топди. Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг 24-моддасида ер участкаларини ижарага олиш шартномасини муддатидан олдин бекор қилиш тарафларнинг келишуви билан, бундай келишувга эришилмаган тақдирда эса, суднинг ҳал қилув қарори билан амалга оширилиши белгиланган, худди шундай қоида шартноманинг 16-бандида ҳам назарда тутилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) 382-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ тарафлардан бирининг талаби билан шартнома суд томонидан фақат иккинчи тараф шартномани жиддий равишда бузса ҳамда ушбу Кодекс, бошқа қонунлар ва шартномада назарда тутилган ўзга ҳолларда ўзгартирилиши ёки бекор қилиниши мумкинлиги, ушбу модданинг учинчи қисмига мувофиқ тарафлардан бирининг шартномани бузиши иккинчи тарафга у шартнома тузишда умид қилишга ҳақли бўлган нарсадан кўп даражада маҳрум бўладиган қилиб зарар етказиши шартномани жиддий бузиш ҳисобланиши белгиланган. ФКнинг 384-моддаси иккинчи қисмига мувофиқ бир тараф шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги таклифга иккинчи тарафдан рад жавоби олганидан кейингина ёки таклифда кўрсатилган ёхуд қонунда ёинки шартномада белгиланган муддатда, бундай муддат бўлмаганида эса — ўттиз кунлик муддатда жавоб олмаганидан кейин, шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги талабни судга тақдим этиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Ер кодекси 36-моддаси биринчи қисмининг 6-бандида ер участкасидан рухсат этилган фойдаланишнинг асосий турига номувофиқ фойдаланилганида, 7-бандида ер участкасидан оқилона фойдаланилмаганда бутун ер участкасига ёки унинг бир қисмига эгалик қилиш ҳуқуқи ёхуд ундан доимий ёки муддатли фойдаланиш ҳуқуқи, шунингдек ер участкасини ижарага олиш ҳуқуқи бекор қилиниши белгиланган. Жавобгарнинг томонидан пахта ва дон экишга мўлжалланган ерларга бошқа экинлар экиш ҳамда қишлоқ хўжалигига мўлжалланган экин майдонларидан бошқа мақсадларда фойдаланиш ер ижараси шартномасини қўпол равишда бузиш деб баҳолади, бу эса ўз навбатида, Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг 36моддаси,Фуқаролик кодексининг 382-моддаси 2-қисмига кўра фермер хўжалигининг ер участкасига бўлган ҳуқуқи ва ер ижараси шартномасини бекор қилиш учун асос бўлади. Бу ҳақда, Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди пленумининг “Қишлоқ хўжалигида қонунийликни таъминлаш ва ердан фойдаланишдаги суиистеъмолчиликларнинг олдини олишда иқтисодий судларнинг ролини ошириш тўғрисида”ги 2004 йил 12 мартдаги Қарорининг 7-бандидатушунтириш берилган. Ишдаги мавжуд ҳужжатлар ҳамда ишда иштирок этувчи шахсларнинг суд мажлисида берган тушунтиришлари билан жавобгар ер майдонидан белгилангандан бошқа мақсадларда (рухсат этилган фойдаланишнинг турига номувофиқ фойдаланилганлиги) фойдаланганлиги исботини топганлиги боис суд даъво талабини қаноатлантириб, ер участкасини узоқ муддатли ижарага олиш шартномасини бекор қилишни лозим топди. ИПКнинг 118-моддасига асосан суд харажатлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. “Давлат божи тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни билан тасдиқланган давлат божи ставкаларига кўра номулкий тусдаги даъволар юзасидан базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн баравари миқдорида давлат божи ундирилиши лозим. Суд даъво талаби асосли бўлганлиги боис суд харажатларини жавобгарнинг зиммасига юклашни, жавобгардан республика бюджетига 3 750 000 сўм давлат божи ва даъвогар ҳисобига 37 500 сўм почта ҳаражати ундиришни лозим топди. Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 118, 176-179, 186, 192-моддаларини қўллаб, суд ҚАРОР ҚИЛАДИ: Сайхунобод туман ҳокимлигининг даъво аризаси тўлиқ қаноатлантирилсин. Сайхунобод туман ҳокимлиги ва “Алпомиш Амирбек” фермер хўжалиги билан тузилган 21.05.2021 йилдаги 277-сонли “Ер участкасини узоқ муддатли ижарага олиш шартномаси” бекор қилинсин. “Алпомиш Амирбек” фермер хўжалиги ҳисобидан Республика бюджетига 3 750 000 сўм давлат божи, Сайхунобод туман ҳокимлиги фойдасига эса 37 500 сўм почта харажати ундирилсин. Мазкур ҳал қилув қарори устидан бир ой муддат ичида апелляция тартибида, апелляция тартибида кўрилмаган тақдирда эса ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида кассация тартибида шикоят қилиниши (прокурор протест келтириши) мумкин. Судья У.Р. Курбанов