Решение #2896094 Экономические

4-1201-2503/10182-сонли иқтисодий иш ГУЛИСТОН ТУМАНЛАРАРО ИҚТИСОДИЙ СУДИНИНГ ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН ҲАЛ ҚИЛУВ ҚАРОРИ _______________ 2025 й л 29 юль Гулистон туманлараро иқтисодий суди, судья М.Холиков раислигида, Ю.Абизов котиблигида, даъвогар вакиллари А.Ибодуллаев (раҳбар), Ғ.Намуратов (ишончнома асосида), жавобгар вакили Д.Худойназарова (ишончнома асосида), Гулистон тумани фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши вакили С.Милтиқбоева (ишончнома асосида) иштирокида, Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси Сирдарё вилояти ҳудудий бошқармасинин “GULIS N LUS R” масъулияти чекланган жамиятининг “ R L N ` L RI” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан 85 246 915,59 сўм асосий қарз, 42 623 457,795 сўм пеня ундириш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган иқтисодий ишни ўз биносида, очиқ суд мажлисида кўриб чиқиб, қуйидагиларни аниқлади: Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси Сирдарё вилояти ҳудудий бошқармаси даъвогар “GULIS N LUS R” масъулияти чекланган жамияти (даъвогар/тайёрловчи) манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, даъво аризада “ R L N ` L RI” масъулияти чекланган жамияти (жавобгар/хўжалик) ҳисобидан 2023 йил 29 декабрда тузилган 2439776/G-19749-24-сонли бошоқли дон харид қилиш бўйича фьючерс шартномасига асосан 85 246 915,59 сўм асосий қарз ва 42 623 457,795 сўм пеня ундиришни сўраган. Суднинг 2025 йил 11 июлдаги ажрими билан Гулистон тумани фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши (Кенгаш) низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида ишда иштирок этишга жалб қилинган. Палата иш муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган бўлса-да, уларнинг вакиллари суд мажлисига келмади ҳамда даъво юзасидан ўз фикр-мулоҳазаларини тақдим этмади. Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) 128-моддасининг биринчи қисмига асосан агар суд иқтисодий суд ишларини юритиш иштирокчиси ўзига юборилган ажримнинг кўчирма нусхасини олганлиги ёки ушбу Кодексда назарда тутилган бошқа усулда хабардор қилинганлиги тўғрисида суд мажлиси бошлангунига қадар маълумотларга эга бўлса, ушбу иштирокчи тегишли тарзда хабардор қилинган деб ҳисобланади. ИПК 170-моддасининг учинчи қисмига асосан иш муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган жавобгар, учинчи шахслар суд мажлисига келмаса, низо уларнинг йўқлигида ҳал қилиниши мумкин. Шу сабабли суд ишни палата вакиллари иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топади. Суд мажлисида иштирок этган даъвогар вакиллари даъво талабини қувватлаб, тарафлар ўртасида тузилган фьючерс шартномасига асосан 2024 йилдаетиштириладиган бошоқли дон учун даъвогар жавобгарга зарур маҳсулотлар ажратганлиги, хизматлар кўрсатганлиги, бироқ жавобгар шартнома мажбуриятларини лозим даражада бажармаганлиги, бошоқли дон етиштириш учун олинган моддий ресурслар ҳисобига даъвогардан қарздор бўлиб қолганлиги, жавобгар билан ўзаро ҳисоб-китоб натижасида қарздорлик суммаси камайганлиги, асосий қарз 77 179 068,39 сўмни ташкил этишини тушунтиришиб, даъво аризасини қаноатлантириб беришни сўради. Суд мажлисида иштирок этган жавобгар вакили даъво талабини қисман тан олиб, пеняни камайтиришни сўради. Суд мажлисида иштирок этган Кенгаш вакили даъво аризаси бўйича қонуний қарор қабул қилишни сўради. Суд, тарафлар вакилининг тушунтиришларини тинглаб, ишдаги мавжуд ва суд муҳокамаси жараёнида тақдим этилган ҳужжатларни ўрганиб чиқиб, қуйидаги асосларга кўра даъвогарнинг даъво аризасини қисман қаноатлантиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 130-моддасининг биринчи қисмига кўра, Ўзбекистон Республикасида одил судлов фақат суд томонидан амалга оширилади. ИПК 13-моддасининг биринчи қисмига асосан суд ишларни Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунлари, бошқа қонунчилик ҳужжатлари, шунингдек Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари асосида ҳал қилади. Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (кейинги ўринларда — ФК) нинг 465-моддасига кўра, контрактация шартномасига мувофиқ қишлоқ хўжалиги маҳсулотини етиштирувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотини қайта ишлаш ёки сотиш учун бундай маҳсулотни харид қиладиган шахсга –– тайёрловчига шартлашилган муддатда топшириш (топшириб туриш) мажбуриятини олади, тайёрловчи эса бу маҳсулотни қабул қилиш (қабул қилиб туриш), унинг ҳақини шартлашилган муддатда муайян баҳода тўлаш (тўлаб туриш) мажбуриятини олади. Иш ҳужжатларидан аниқланишича, даъвогар ва жавобгар ўртасида 2023 йил 29 декабрда тузилган 24-39776/G-19749-24-сонлибошоқли дон харид қилиш бўйича фьючерс шартномаси (шартнома) тузилган. Шартноманинг 1.1-бандига кўра, хўжалик 2024 йил ҳосилидан 180,42 тоннабошоқли донни даъвогарга етказиб бериш мажбуриятини олган. Даъвогар томонидан шартнома шартларига асосан жавобгарга 2024 йилда етиштириладиган бошоқли дон учун жами 300 731 083,59сўм миқдорида уруғлик буғдой, ёқилғи мойлаш материаллари, минерал ўғитлар, дизель ёқилғиси ва бошқа зарур маҳсулотлар ажратган, хизматлар кўрсатилган. Ушбу моддий ресурслар ва хизматлар жавобгар томонидан қабул қилиб олинган ва тарафлар ўртасидаги ҳисоб-фактуралар билан тасдиқланган. Шартноманинг 2.2-банди “в” кичик бандига асосан хўжалик тайёрловчига 2024 йил 10 августдан кечиктирмай шартномада белгиланган миқдор ва ассортиментда тегишли сифатга эга бўлган маҳсулотни топшириш мажбуриятини олган. Жавобгар томонидан шартнома мажбуриятлари лозим даражада бажарилмасдан, даъвогар томонидан тузилган бир томонлама солиштирмадалолатномага кўра, жавобгарга етказилган моддий ресурслар ҳақи жавобгар ҳисобидан чегириб ташланганда, жавобгарнинг даъвогар олдида 85 246 915,59 сўм қарздорлиги вужудга келган. Даъвогарнинг қарздорликни тўлаш юзасидан юборилган талабнома жавобгар томонидан оқибатсиз қолдирилган. Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодекси 47-моддаси биринчи ва иккинчи қисмига асосан товарларни (хизматларни) реализация қилишда юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорлар, агар мазкур моддада бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, ушбу товарларни (хизматларни) сотиб олувчиларга ҳисобварақ-фактурани тақдим этиши шарт. Ҳисобварақфактура, қоида тариқасида, электрон ҳисобварақ-фактураларнинг ахборот тизимида электрон шаклда расмийлаштирилади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 25 июндаги “Ўзаро ҳисоб-китоблар тизимида электрон шаклдаги ҳисобварақфактуралардан фойдаланишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 522-сон қарори билан тасдиқланган “Ўзаро ҳисоб-китоблар тизимида электрон шаклдаги ҳисобварақ-фактуралардан фойдаланиш тартиби тўғрисида” Низомнинг 2-бандида электрон ҳисобварақ-фактура - товарларни (ишлар, хизматларни) реализация қилиш ва сотиб олишни тасдиқлайдиган, электрон ҳисобварақ-фактура айланиш тизими операторлари орқали тақдим этиладиган ва қабул қилинадиган, қонун ҳужжатларига мувофиқ белгиланган шаклларда расмийлаштирилган электрон ҳужжатлиги белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 14 августдаги “Қўшилган қиймат солиғи ҳамда чет эл юридик шахслари билан боғлиқ солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 489-сон қарори билан тасдиқланган “Ҳисобварақфактураларнинг шакллари ҳамда уларни тўлдириш, тақдим этиш ва қабул қилиш тартиби тўғрисида”ги Низомнинг 63-бандида етказиб берувчи томонидан тақдим этилган электрон ҳисобварақ-фактура ўн календарь кун ичида сотиб олувчи томонидан электрон рақамли имзо билан тасдиқланиши ёки сабаби кўрсатилган ҳолда рад этилиши шартлиги, сотиб олувчи томонидан белгиланган муддатда тасдиқланмаган ёки рад этилмаган электрон ҳисобварақ-фактура тасдиқланган ҳисобланиши қайд этилган. Жавобгар даъвогар томонидан бажарилган иш(хизмат)ларни эътирозларсиз қабул қилиб олган ва электрон ҳисобварақ-фактуралар билан тасдиқлаган. Бироқ, суд муҳокамаси давомида тарафлар ўртасида тузилган солиштирма-далолатномага кўра, жавобгагарнинг даъвогар олдидаги қарздорлиги 77 179 068,39 сўмни ташкил қилиши аниқланди. Шундай бўлса-да, даъвогарнинг буғдой биржа савдолари орқали сотилганлиги, даъвогарга 10 868 100,32 сўмлик қўшимча хизматлар кўрсатилганлиги, бу ҳақида 2024 йил 11 ноябрдаги 2/63-сонли ҳисобварақфактура юборилганлиги ҳақидаги важини инобатга олиб бўлмайди. Чунки, 10 868 100,32 сўмлик 2024 йил 11 ноябрдаги 2/63-сонли ҳисобварақ-фактурадан кўринишича, жавобгар даъвогарга сертификат хизмати учун 102 100,32 сўм, қабул қилиш хизмати учун 8 547 600,32 сўм, биржа ва брокерлик хизмати учун 666 700,16 сўм, юклаб жўнатиш хизмати учун 1 551 699,32 сўмлик хизмат кўрсатилганлиги акс этган бўлиб, тарафлар ўртасида расмийлаштирилган фьючерс шартномасида мазкур хизматларни бажариш шартлари, улар учун тўлов ёки ушбу хизматлар билан боғлиқ бошқа шартлар мавжуд эмас. Аксинча, юқоридаги хизматлар жавобгар ва “Оқолтин дон маҳсулотлари” АЖ ўртасида тузилган шартномавий мажбуриятларни амалга оширишдан келиб чиққан. Мазкур ҳолатда, жавобгарнинг даъвогар олдидаги қарздорлиги (77 179 068,39-10 868 100,32=66 310 968,07) 66 310 968,07 сўмни ташкил этади. Жавобгарнинг даъвогар олдидаги 66 310 968,07 сўм қарздорлик ҳолати иш ҳужжатларида мавжуд шартнома, ҳисоб-фактуралар, солиштирма далолатнома, даъвогар вакилининг берган тушунтиришлари ва бошқа ишга алоқадор ҳужжатлар каби далиллар билан ўз тасдиғини топиши муносабати билан инкор этиб бўлмайди. ФКнинг 236-моддасига асосан мажбуриятлар мажбурият шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса — иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим даражада бажарилиши керак. Қайд этилганларга асосан суд, палатанинг жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига 66 310 968,07 сўмқарздорлик ундириш тўғрисидаги даъво талабини асосли деб ҳисоблаб, даъвогарнинг даъво аризасини қаноатлантиришни, қолган 18 935 947,52 сўм қисмини қаноатлантиришни рад этишни лозим топади. Бундан ташқари, даъво аризада жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига 42 623 457,795 сўм пеня ундиришни сўралган. ФК 261-моддасининг учинчи қисмига кўра қарздор мажбуриятларнинг бажарилишини кечиктириб юборганида тўлайдиган ва ўтказиб юборилган муддатнинг ҳар бир куни учун мажбуриятнинг бажарилмаган қисмига нисбатан фоиз билан ҳисобланадиган неустойка пеня ҳисобланади. Шартноманинг 4.2-бандининг иккинчи қисмига кўра ҳисоб-китоб ойининг кейинги календарь ой тугагач қарз тўлов муддати ўтган ҳисобланади ва тўлов муддати ўтган ҳар бир кун учун тўлов муддати ўтган сумманинг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ муддати ўтказиб юбрилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня ҳисоблаб ёзилади. ФК 333-моддасининг биринчи қисмига асосан қарздор айби бўлган тақдирда мажбуриятни бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги учун, агар қонун ҳужжатларида ёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, жавоб беради. Бироқ, асосий қарз ундириш ҳақидаги даъво талабининг 66 310 968,07 сўм қисми асосли деб топилганлиги, мазкур ҳолатда ушбу сумманинг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня ҳисоблаб бўлмаслигини инобатга олиб, суд даъвогарнинг жавобгардан пеня ундириш тўғрисидаги даъво талабини 33 155 484,04сўм қисмини асосли деб ҳисоблаб, қолган 9 467 973,76 сўм қисмини шартнома шартларига кўра асоссиз бўлганлиги боис, қаноатлантиришни рад этишни лозим топади. Суд тарафларнинг мулкий аҳволини, жавобгарнинг тадбиркорлик субъекти эканлигини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, ФК 326-моддаси талаблари ҳамда Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг 2007 йил 15 июндаги “Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида”ги 163-сонли Қарорининг 4-бандидаги тушунтиришларига таяниб, асосли деб ҳисобланган 33 155 484,04 сўм пеня суммасини камайтириб, 10 000 000 сўм миқдорида қаноатлантиришни, пенянинг қолган қисмини қаноатлантиришдан рад этишни лозим топади. ИПКнинг 118-моддаси биринчи қисмига кўра, суд харажатлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилиши, олтинчи қисмига биноан, агар даъвогар томонидан билдирилган неустойкани ундириш ҳақидаги талаб асосли бўлиб, бироқ унинг миқдори қонун ҳужжатларида белгиланган ҳуқуқдан фойдаланилган ҳолда суд томонидан камайтирилган бўлса, суд харажатларининг камайтирилиши ҳисобга олинмаган ҳолда ундирилиши лозим бўлган неустойка суммасидан келиб чиққан ҳолда, суд харажатлари жавобгарнинг зиммасига юклатилиши белгиланган. “Давлат божи тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига илова сифатида тасдиқлаган Давлат божи ставкаларининг миқдорига кўра, Иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ БҲМнинг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи ундирилиши белгиланган. Юқоридагиларга кўра, суд даъвогарнинг даъво талаблари қисман асосли деб топилганлигини инобатга олиб, иш бўйича ундирилиши лозим бўлган суд харажатларини қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда даъвогар ва жавобгар зиммасига юклашни, даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига рад этилган жами даъво баҳоси 28 403 921,28 сўмнинг (18 935 947,52 + 9 467 973,76 = 28 403 921,28) 2 фоизи, яъни 568 078,43 сўм миқдорида давлат божи, жавобгар ҳисобидан Республика бюджетига асосли деб ҳисобланган даъво баҳоси 99 466 452,11 сўмнинг (66 310 968,07 + 33 155 484,04 = 99 466 452,11)2 фоизи, яъни 1 989 329,04 сўм миқдорида давлат божи ва даъвогар фойдасига 37 500 сўм почта харажатни ундиришни лозим топади. Юқоридагиларга асосан ҳамда Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси 66, 68, 74-75, 118, 170, 176-180, 186-моддаларини қўллаб, суд қарор қилди: Даъво талаблари қисман қаноатлантирилсин. “ R LN ` L RI” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан: - даъвогар “GULIS N LUS R” масъулияти чекланган жамияти фойдасига 66 310 968,07 сўм асосий қарз, 10 000 000 сўм пеня ҳамда олдиндан тўланган 37 500 сўм почта харажатлари; - республика бюджетига 1 989 329,04 сўм давлат божи ундирилсин. Даъвонинг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилсин. Даъвогар “GULIS N LUS R” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан республика бюджетига568 078,43 сўм давлат божи ундирилсин. Ҳал қилув қарорининг кўчирма нусхаси тарафларга юборилсин. Ҳал қилув қарори қабул қилингандан кейин бир ойлик муддат ўтгач қонуний кучга киради. Ҳал қилув қарори қонуний кучга киргач, ижро варақаси берилсин. Ҳал қилув қарори устидан у қабул қилинган кундан эътиборан бир ойлик муддатда шу суд орқали Сирдарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига апелляция тартибида ёки қонуний кучга кирган ва апелляция тартибида кўрилмаган ҳал қилув қарори устидан у қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида кассация тартибда шикоят қилиш (протест келтириш) мумкин. Судья М.А. Холиков