Решение #2896426 Экономические

4-1201-2503/9409-сонли иш ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН ҲАЛ ҚИЛУВ ҚАРОРИ Гулистон шаҳри 2025 йил 10 июль Гулистон туманлараро иқтисодий судининг судьяси М.Холиков раислигида, судья ёрдамчиси Ю.Абизов суд мажлиси котиблигида, тарафлардан даъвогар вакили А.Эшонқулов (тугатиш (суд) бошқарувчиси), жавобгар вакили А.Эшанкулов (раҳбар) иштирокида, даъвогар “GULIS N G` LL KL S R” масъулияти чекланган жамиятининг жавобгар “ US N Y NIY I” фермер хўжалиги ҳисобидан 154 242 386 сўм асосий қарз, етказиб берилган маҳсулот учун ўзи тўлашни рад этган ва ёки бош тортган сумманинг 15 фоизи миқдорида 23 136 358 сўм жарима ва олдиндан тўлаб чиқилган суд харажатларини ундириш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган иқтисодий ишни суднинг маъмурий биносида, очиқ суд мажлисида кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: “GULIS N G` LL KL S R” масъулияти чекланган жамияти тугатиш (суд) бошқарувчиси(даъвогар) Гулистон туманлараро иқтисодий судига даъво ариза билан мурожаат қилиб, унда “ US N Y NIY I” фермер хўжалиги (жавобгар) ҳисобидан 154 242 386 сўм асосий қарз, етказиб берилган маҳсулот учун ўзи тўлашни рад этган ва ёки бош тортган сумманинг 15 фоизи миқдорида 23 136 358 сўм жарима ундиришни сўраган. Суд мажлисида даъвогар вакили даъво талабларини қўллаб-қувватлаб, тарафлар ўртасида 2021-2022-2023 йиллар давомида тузилган фьючерс шартномалари бўйича жавобгарга буғдой етиштириш учун тарафлар ўртасида тасдиқланган ҳисобварақ-фактураларга асосан жами 334 534 201 сўмлик уруғлик буғдой, ёқилғи мойлаш материаллари, минерал ўғитлар, дизель ёқилғиси ва бошқа зарур маҳсулотлар ажратилганлиги, хизматлар кўрсатилганлиги, шунингдек шартномага асосан ғалла имтиёзли кредит ҳисобидан механизация хизматлари учун олдиндан тўлов сифатида 30 000 000 сўм, 2022 йилда ғалла топширганлиги учун 29 000 000 сўм, жами 59 000 000 сўм пул маблағлари ўтказиб берилганлиги, жавобгар томонидан даъвогарга 2022 йилда 239 291 815 сўмлик бўлган 127,50 тонна буғдой етказиб берилганлиги, натижада 154 242 386 сўмлик қарздорлик вужудга келганлиги, жавобгар томонидан ҳеч қандай маблағ даъвогар ҳисоб рақамига қайтарилмаганлиги, етказиб берилган маҳсулотлар қийматига мутаносиб ишлар бажарилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд эмаслигини билдириб, даъво талабини қаноатлантиришни сўради. Суд мажлисида жавобгар вакили даъво талабларини қисман тан олиб, даъвогардан жами 285 772 910 сўмлик маҳсулот олганлиги, даъвонинг 2022 йилда ғалла топширганлиги учун 29 000 000 сўм маблағ ундириш қисмини тан олмаслиги, қарздорлик суммасида хатолик борлиги ҳақида маълум қилиб, қонуний қарор қабул қилишни сўради. Ишда иштирок этувчи шахслар вакиллари тушунтиришларини тинглаб, ишдаги мавжуд ҳужжатларга ҳуқуқий баҳо бериб, суд қуйидаги асосларга кўра даъво қисман талабини қаноатлантиришни, суд харажатларини жавобгардан ундиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 130-моддасининг биринчи қисмига кўра, Ўзбекистон Республикасида одил судлов фақат суд томонидан амалга оширилади. ИПКнинг 13-моддаси биринчи қисмига асосан суд ишларни Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунлари, бошқа қонунчилик ҳужжатлари, шунингдек Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари асосида ҳал қилади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг (ФК) 236-моддасига кўра, мажбуриятлар мажбурият шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса - иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим даражада бажарилиши керак. Ишдаги ҳужжатлардан аниқланишича, даъвогар суднинг 4-1201-2403/2550-сонли иш юзасидан 2024 йил 7 октбярда қабул қилинган ҳал қилув қарорига асосан банкрот деб топилиб, тугатишга доир иш юритиш бошланган ва тугатиш (суд) бошқарувчиси этиб А.Эшонқулов тайинланган. Даъвогар тугатиш бошқарувчиси суднинг ҳал қилув қарори билан юклатилган вазифа ва Қонун талабларига асосан даъвогарнинг молиявий аҳволини таҳлил қилиб, даъвогар олдидаги қарзларни ундириш чораларини кўришни бошлаган. Даъвода даъвогар жавобгарга буғдой етиштириш учун тарафлар ўртасида тасдиқланган ҳисобварақ-фактураларга асосан жами 334 534 201 сўмлик уруғлик буғдой, ёқилғи мойлаш материаллари, минерал ўғитлар, дизель ёқилғиси ва бошқа зарур маҳсулотлар ажратилганлиги, хизматлар кўрсатилганлиги ҳақида важлар келтирган. Даъвогарнинг бухгалтерия ҳужжатлари ва бошқа ҳужжатларда шартномалар, жавобгарга ўтказилган пул маблағлари ва берилган маҳсулотлар бўйича ишлар бажарилганлигини асословчи ҳужжатлар топилмаганлиги сабабли даъвогар тугатиш бошқарувчиси жавобгарга 2025 йил 20 январда талабнома юбориб, пул маблағларини қайтариш сўралган. Талабномага жавобгар томонидан жавоб берилмаганлиги сабабли даъвогар тугатиш бошқарувчиси судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар ҳисобидан 154 242 386 сўм асосий қарз, етказиб берилган маҳсулот учун ўзи тўлашни рад этган ва ёки бош тортган сумманинг 15 фоизи миқдорида 23 136 358 сўм жарима ундиришни сўраган. Бироқ, иш ҳужжатларидан кўринишича, даъвогар томонидан 2023 йил 28 февралда юборилган минерал ўғит етказилганлиги ҳақидаги 630-сонли 64 932 560 сўмлик ҳисобварақ-фактура жавобгар томонидан қабул қилиш рад этилган бўлиб, даъвода ушбу маблағни ундириш сўралган. Аниқланишича, даъвогар 2023 йил 25 мартда жавобгарга минерал ўғит етказилганлиги ҳақидаги 630-сонли 64 932 560 сўмлик ҳисобварақ-фактурани такроран юборган. Ушбу ҳисобварақ-фактура жавобгар томонидан белгиланган муддатда тасдиқланмаган ёки рад этилмаган бўлиб, даъвода ушбу маблағни ҳам ундириш сўралган.. Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодекси 47-моддаси биринчи ва иккинчи қисмига асосан товарларни (хизматларни) реализация қилишда юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорлар, агар мазкур моддада бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, ушбу товарларни (хизматларни) сотиб олувчиларга ҳисобварақ-фактурани тақдим этиши шарт. Ҳисобварақфактура, қоида тариқасида, электрон ҳисобварақ-фактураларнинг ахборот тизимида электрон шаклда расмийлаштирилади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 25 июндаги “Ўзаро ҳисоб-китоблар тизимида электрон шаклдаги ҳисобварақфактуралардан фойдаланишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 522-сон қарори билан тасдиқланган “Ўзаро ҳисоб-китоблар тизимида электрон шаклдаги ҳисобварақ-фактуралардан фойдаланиш тартиби тўғрисида” Низомнинг 2-бандида электрон ҳисобварақ-фактура - товарларни (ишлар, хизматларни) реализация қилиш ва сотиб олишни тасдиқлайдиган, электрон ҳисобварақ-фактура айланиш тизими операторлари орқали тақдим этиладиган ва қабул қилинадиган, қонун ҳужжатларига мувофиқ белгиланган шаклларда расмийлаштирилган электрон ҳужжатлиги белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 14 августдаги “Қўшилган қиймат солиғи ҳамда чет эл юридик шахслари билан боғлиқ солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 489-сон қарори билан тасдиқланган “Ҳисобварақфактураларнинг шакллари ҳамда уларни тўлдириш, тақдим этиш ва қабул қилиш тартиби тўғрисида”ги Низомнинг 63-бандида етказиб берувчи томонидан тақдим этилган электрон ҳисобварақ-фактура ўн календарь кун ичида сотиб олувчи томонидан электрон рақамли имзо билан тасдиқланиши ёки сабаби кўрсатилган ҳолда рад этилиши шартлиги, сотиб олувчи томонидан белгиланган муддатда тасдиқланмаган ёки рад этилмаган электрон ҳисобварақ-фактура тасдиқланган ҳисобланиши қайд этилган. Шу боис, суд даъвогарнинг 2023 йил 28 февралда юборилган минерал ўғит етказилганлиги ҳақидаги 630-сонли 64 932 560 сўмлик ҳисобварақфактурасини инобатга олмасликни, даъводаги 64 932 560 сўм маблағ ундириш қисмини рад этишни, даъвогарнинг 2023 йил 25 мартдаги жавобгарга минерал ўғит етказилганлиги ҳақидаги 630-сонли 64 932 560 сўмлик ҳисобварақфактураси мақбул далил сифатида инобатга олишни лозим топади. Мазкур ҳолатда, даъвогар томонидан жавобгарга буғдой етиштириш учун ҳисобварақ-фактураларга асосан 269 601 641 сўмлик уруғлик буғдой, ёқилғи мойлаш материаллари, минерал ўғитлар, дизель ёқилғиси ва бошқа зарур маҳсулотлар ажратилганлиги, хизматлар кўрсатилганлиги ўз тасдиғини топди. Шунингдек, даъвода даъвогар томонидан жавобгарнинг ҳисобига 2022 йил 19 сентябрда механизация хизматлари учун олдиндан тўлов сифатида 30 000 000 сўм, 2022 йил 11 ноябрда 2022 йилда ғалла топширганлиги учун 29 000 000 сўм, жами 59 000 000 сўм маблағ ўтказилганлиги ҳақида важлар келтириб, ушбу маблағни ундириш сўралган Бироқ, иш ҳужжатлари ва жавобгар вакили тушунтиришларидан аниқланишича, 29 000 000 сўм маблағ жавобгар томонидан 2022 йилда ғалла топширганлиги учун ғалла ҳақи сифатида ўтказилганлиги маълум бўлди. Шу сабабли, суд даъвонинг 2022 йилда ғалла топширганлиги учун 29 000 000 сўм маблағ ундириш қисмини рад этишни лозим топади. ИПКнинг 68-моддаси биринчи қисмига асосан ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак, шунингдек учинчи қисмига биноан ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган далилларни ишда иштирок этувчи бошқа шахслар олдида, агар ушбу Кодексда бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, суд мажлиси бошлангунига қадар ёки суд белгилаган муддат доирасида очиб бериши лозим. Юқоридагиларга кўра, жавобгарнинг даъвогар олдидаги 154 242 386 сўм асосий қарздорлик ҳолати иш ҳужжатларида мавжуд ҳисобварақфактурлар, банк маълумотномаси ва ишга алоқадор бошқа ҳужжатлар билан ўз тасдиғини топади. ИПКнинг 74-моддасига кўра,суд далилларга ишнинг барча ҳолатларини жамлаб, уларни суд мажлисида қонунга амал қилган ҳолда ҳар томонлама, тўлиқ ва холис кўриб чиқишга асосланган ўз ички ишончи бўйича баҳо беради. Ҳар бир далил ишга алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилиги нуқтаи назаридан, далилларнинг йиғиндиси эса, етарлилиги нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим. Агар текшириш натижасида далилнинг ҳақиқатга тўғри келиши аниқланса, у ишончли деб тан олинади. ФКнинг 1023-моддасига кўра қонунчиликда ёки битимда белгиланган асосларсиз бошқа шахс (жабрланувчи)нинг ҳисобидан мол-мулкни эгаллаб олган ёки тежаб қолган шахс (қўлга киритувчи) асоссиз эгаллаб олинган ёки тежаб қолинган мол-мулкни (асоссиз орттирилган бойликни) жабрланувчига қайтариб бериши шарт, ушбу Кодекснинг 1030-моддасида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно. Юқоридагиларга кўра, суд жавобгарнинг қарздорлиги ишда мавжуд ҳисобварақ-фактуралар, банк маълумотномаси ва ишга алоқадор бошқа ҳужжатлар билан қисман ўз исботини топганлиги, 154 242 386 сўм асосий қарз ундириш ҳақидаги даъво талабининг 93 932 560 сўм (64 932 560+29 000 000=93 932 560) қисмини асоссиз деб ҳисоблаб, уни рад этишни, қолган 60 309 826 сўм қисмини асосли деб ҳисоблаб, жавобгардан даъвогар фойдасига 60 309 826 сўм асосий қарз ундиришни лозим топади. Даъводаетказиб берилган маҳсулот учун ўзи тўлашни рад этган ва ёки бош тортган сумманинг 15 фоизи миқдорида 23 136 358 сўм жарима ундириш талаби ҳам мавжуд. ФК 263-моддасига кўра, неустойка тўлаш тарафларнинг келишувида назарда тутилган ёки тутилмаганлигидан қатъи назар, кредитор қонунда белгиланган неустойка (қонуний неустойка)ни тўлашни талаб қилишга ҳақли. ФКнинг 333-моддасида эса қарздор айби бўлган тақдирда мажбуриятни бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги учун, агар қонун ҳужжатларида ёки шартномада бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, жавоб бериши белгиланган. Даъвогар Ўзбекистон Республикасининг “Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида”ги қонунининг 32-моддаси талаби асосида жарима ундиришни сўраган. Мазкур Қонуннинг 32-моддаси биринчи қисмига мувофиқ тўлов талабномаси акцептини асоссиз равишда бутунлай ёки қисман рад этганлик, шунингдек ҳисоб-китобнинг бошқа шаклларида товарлар (ишлар, хизматлар) ҳақини тўлашдан бош тортганлик (банк муассасасига тўлов топшириқномасини тақдим этмаганлик, чек бермаганлик, аккредитивни тақдим этмаганлик ва ҳоказо) учун сотиб олувчи (буюртмачи) маҳсулот етказиб берувчига ўзи тўлашни рад этган ёки бош тортган сумманинг 15 фоизи миқдорида жарима тўлайди. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг “Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида” 2007 йил 15 июндаги 163-сонли қарорнинг 2-бандида судлар неустойкани ундириш тўғрисидаги даъволарни ҳал қилишда неустойка миқдорининг қонун талабларига мувофиқ ҳисобланганлиги, унинг асослилиги, мажбурият бузилиши оқибатларига мутаносиблиги каби ҳолатларни ҳар томонлама ва чуқур муҳокама қилиб, талаб қилинган неустойканинг адолатли миқдорини белгилашлари шартлиги ҳақида тушунтириш берилган. Даъвогар жавобгарга нисбатан 154 242 386 сўм асосий қарзнинг 15 фоизи миқдорида, яъни 23 136 358 сўм жарима ҳисоблаган. Мазкур ҳолатда, жавобгарнинг маҳсулот ҳақини тўлашни рад этган ёхуд бош тортганиги ҳолати низоли бўлиб, бироқ даъвогар томонидан жавобгарнингмаҳсулот ҳақини тўлашни рад этган ёхуд бош тортганигини исботловчи далиллар тақдим этилмади. Юқоридагиларга кўра, суд даъвонинг жарима ундириш талаби низоли эканлиги, жавобгарнинг жавобгар томонидан етказиб берилган маҳсулотлар ҳақини тўлашни рад этган ёхуд бош тортганиги ҳолати исботланмаганлигини инобатга олиб, даъвогарнинг жавобгарданетказиб берилган маҳсулот учун ўзи тўлашни рад этган ва ёки бош тортган сумманинг 15 фоизи миқдорида 23 136 358 сўм жарима ундириш талабини қаноатлантиришни рад этишни лозим топади. ИПК 118-моддасида суд харажатлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилиши белгиланган. “Давлат божи тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига илова сифатида тасдиқлаган Давлат божи ставкаларининг миқдорига кўра, Иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ БҲМнинг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда давлат божи ундирилиши белгиланган. Юқоридагиларга кўра, суд даъвогарнинг даъво талаблари қисман асосли деб топилганлигини инобатга олиб, иш бўйича ундирилиши лозим бўлган суд харажатларини қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда даъвогар ва жавобгар зиммасига юклашни, даъвогар ҳисобидан Республика бюджетига рад этилган даъво баҳоси 117 068 918 сўм (64 932 560+29 000 000+23 136 358=117 068 918) сўмнинг 2 фоизи, яъни 2 341 378,36 сўм миқдорида давлат божи, жавобгар ҳисобидан Республика бюджетига асосли деб ҳисобланган даъво баҳоси 60 309 826 сўмнинг 2 фоизи, яъни 1 206 196,52 сўм миқдорида давлат божи ва даъвогар фойдасига 37 500 сўм почта харажатни ундиришни лозим топади. Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 68, 74, 118, 170, 176-180, 186, 192-моддаларини қўллаб, суд қ а р о р қ и л а д и: Даъво талаблари қисман қаноатлантирилсин. Жавобгар “ US N Y NIY I” фермер хўжалиги ҳисобидан: - даъвогар “GULIS N G` LL KL S R” масъулияти чекланган жамияти фойдасига 60 309 826 сўм асосий қарз ва 37 500 сўм почта харажати; - Республика бюджетига 1 206 196,52 сўм давлат божи ундирилсин. Даъвонинг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилсин. “GULIS N G` LL KL S R” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан Республика бюджетига 2 341 378,36 сўм давлат божи ундирилсин. Ҳал қилув қарорининг кўчирма нусхаси тарафларга юборилсин. Ҳал қилув қарори қабул қилингандан кейин бир ойлик муддат ўтгач қонуний кучга киради. Ҳал қилув қарори қонуний кучга киргач, ижро варақаси берилсин. Ҳал қилув қарори устидан у қабул қилинган кундан эътиборан бир ойлик муддатда шу суд орқали Сирдарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатига апелляция тартибида ёки қонуний кучга кирган ва апелляция тартибида кўрилмаган ҳал қилув қарори устидан у қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида кассация тартибда шикоят қилиш (протест келтириш) мумкин. Судья М.А. Холиков