Решение #2897055 Экономические

4-1201-2503/6719-сонли иш ГУЛИСТОН ТУМАНЛАРАРО ИҚТИСОДИЙ СУДИНИНГ ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН ҲАЛ ҚИЛУВ ҚАРОРИ Гулистон шаҳри 2025 йил 3 июнь Гулистон туманлараро иқтисодий судининг судьяси М.Холиков раислигида, судья ёрдамчиси Ю.Абизовнинг суд мажлиси котиблигида, тарафлардан даъвогар вакили М.Суяров (ишончномага асосан), жавобгар вакили Ж.Нарзуллаев (раҳбар) иштирокида, Давлат мулки объектларидан самарали фойдаланиш маркази Сирдарё вилоят ҳудудий бошқармасининг жавобгар “SIRD RY U IZ ” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан 10 726 102,49 сўм миқдоридаги ижара ҳақи ва унга ҳисобланган 611 387,85 сўм пеняни ундириш ҳамда 2022 йил 15 мартдаги 00928/123-22сонли давлат кўчмас мулкни ижарага бериш шартномасини муддатидан олдин бекор қилиш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган иқтисодий ишни, суднинг маъмурий биносида, очиқ суд мажлисида кўриб чиқиб, қуйидагиларни а н и қ л а д и: Даъвогар Давлат мулки объектларидан самарали фойдаланиш маркази Сирдарё вилоят ҳудудий бошқармаси (даъвогар) Гулистон туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар “SIRD RY U IZ ” масъулияти чекланган жамияти (жавобгар) ҳисобидан 10 726 102,49 сўм миқдоридаги ижара ҳақи ва унга ҳисобланган 611 387,85 сўм пеняни ундириш ҳамда 2022 йил 15 мартдаги 00928/123-22-сонли давлат кўчмас мулкни ижарага бериш шартномасини муддатидан олдин бекор қилишни сўраган. Суднинг 2025 йил 16 майдаги ажрими билан Y NGI SIRD RY V N V Y SIRD RY G Z L RI RIRIY I низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида ишда иштирок этишга жалб қилинган. Суд муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган учинчи шахс суд мажлисиҳга келмади. Суд, ИПКнинг 127-128 ва 170-моддалари талабларига кўра, учинчи шасх иштирокисиз кўриш мумкин деб ҳисоблайди. Суд мажлисида даъвогар вакили даъво талабларини қўллаб-қувватлаб, жавобгар томонидан қисман қарздорлик сўндрилганлиги, огоҳлантириш хатларига жавоб бермаганлиги, ҳар ой жавобгарга қарздорликни сўндириш лозимлиги, акс ҳолда шартномаларни муддатидан олдин бекор қилиш ҳақида талабнома ва огоҳлантириш хатлари юбориб келиниши, шартномани бекор қилиш ҳақида алоҳида таклиф хати юборилмаганлигини баён қилиб, даъво талабларини қаноатлантириб беришини сўради. Жавобгар вакили даъво аризага эътироз билдириб, ижара тўловларини ўз вақтида тўлаб келганлиги, қисман қарздорлик сўндирилганлиги, қарзни тўлаш чорасини кўраётганлиги ҳақида важлар келтириб, даъвонинг пеня ва ижара шартномасини бекор қилиш талабини рад қилишни, қонуний қарор қабул қилишни сўради. Суд ишда иштирок этган тарафлар вакиллари тушунтиришларини тинглаб, ишдаги мавжуд ҳужжатларга ҳуқуқий баҳо бериб, қуйидаги асосларга кўра, даъво талабининг ижара шартномаларини бекор қилиш қисмини кўрмасдан қолдиришни, даъво талабининг ижара қарздорлигини ундириш қисмини қисман қаноатлантиришни, суд харажатларини жавобгардан ундиришни лозим топади. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 130-моддасининг биринчи қисмига кўра, Ўзбекистон Республикасида одил судлов фақат суд томонидан амалга оширилади. ИПКнинг 13-моддаси биринчи қисмига асосан суд ишларни Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунлари, бошқа қонунчилик ҳужжатлари, шунингдек Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари асосида ҳал қилади. Иш ҳужжатларидан аниқланишича, тарафларўртасида 2022 йил 15 мартдаги 00928/123-22-сонли Y NGI SIRD RY V N V Y SIRD RY G Z L RI RIRIY I балансидаги Гулистон шаҳри, А.Навоий кўчаси, 30-уй манзилида жойлашган бинонинг 196,16 кв.м. майдонини ижарага бериш тўғрисида шартнома (ижара шартномаси) тузилган. Тарафлар ўртасида 2025 йил 10 февралда ижара шартномасига 241025200114-сонли қўшимча келишув (қўшимча келишув) тузилиб, унга кўра 2025 йил учун ижара тўлови суммалари ўзгартирилиб, янгидан белгилаган. ИПКнинг 107-моддаси 5-бандига асосан даъвогар низони судгача ҳал қилиш (талабнома юбориш) тартибига риоя этмаган бўлса, башарти бу шу тоифадаги низолар учун қонунда ёки тарафлар шартномасида назарда тутилган бўлса, суд даъво аризасини кўрмасдан қолдиради. Бу ҳақида Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг 2009 йил 18 декабрдаги “Хўжалик шартномаларини тузиш, ўзгартириш ва бекор қилишни тартибга солувчи фуқаролик қонун ҳужжатлари нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги 203-сон қарорининг 19-бандида ИПК 148-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, агар қонунда айрим тоифадаги низолар учун уларни судгача ҳал қилиш тартиби белгиланган ёхуд бу тартиб шартномада назарда тутилган бўлса, низо мазкур тартибга риоя этилганидан сўнггина судга кўриб чиқиш учун топширилиши мумкин. Шу сабабли бундай тоифадаги низони судгача ҳал қилиш тартибига риоя этилмаганлиги ИПК 107-моддасининг 5-бандига мувофиқ даъвони кўрмасдан қолдириш учун асос ҳисобланиши тўғрисида тушунтириш берилган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг (ФК) 384-моддасига кўра, шартнома қандай шаклда тузилган бўлса, уни ўзгартириш ёки бекор қилиш тўғрисидаги келишув ҳам шундай шаклда тузилади, башарти қонунчиликдан, шартнома ёки иш муомаласи одатларидан бошқача тартиб келиб чиқмаса. Бир тараф шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги таклифга иккинчи тарафдан рад жавоби олганидан кейингина ёки таклифда кўрсатилган ёхуд қонунда ёинки шартномада белгиланган муддатда, бундай муддат бўлмаганида эса - ўттиз кунлик муддатда жавоб олмаганидан кейин, шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги талабни судга тақдим этиши мумкин. Ижара шартномасининг 8.3-бандига кўра, шартномани муддатидан олдин бекор қилишга тарафларнинг келишуви ёки қонунчиликка белгиланган тартибларда суд қарори билан йўл қўйилиши белгиланган. Ижара шартномасининг 8.4-бандига кўра, “ижарага олувчи” мазкур шартнома бўйича ўз зиммасидаги мажбуриятларни уч ой давомида бажармаган тақдирда, “ижарага берувчи” шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш тўгрисида таклиф билан “Ижарага олувчи”ни мажбурият бажарилмаган ойнинг охирги кунидан кейин ўн кун ичида ёзма равишда хат ёки шахсан топшириши билан хабардор килади. Ушбу таклифга “Ижарага олувчи” рад жавобини берган ёки хат юборилган кундан кейин бир ой муддат ичида жавоб олмагандан кейин “Ижарага берувчи” шартномага ўзгартиришлар киритиш ёки шартномани бекор қилиш тўгрисида судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эгадир. Бундан кўринадики, тарафлар ижара шартномалари ва ФКнинг 384-моддасида назарда тутилган талабларга риоя қилган ҳолда шартномаларни бекор қилиш масаласини ҳал этиши лозим эди. Ишдаги ҳужжатлардан кўринишича, даъвогар жавобгарга 2025 йил 12 апрелда ижара шартномаси юзасидан талабнома ва огоҳлантириш хати юбориб, уларда даъвогар томонидан тарафлар ўртасида тузилган шартномани бекор қилиш юзасидан аниқ таклиф билдирилмаган, аксинча унда вужудга келган қарздорликни 15 иш куни ичида тўлаб бериш ҳақида огоҳлантириш берилган бўлиб, акс ҳолда шартномани бекор қилиш юзасидан судга даъво аризаси киритилиши ҳақида огоҳлантирилган. Мазкур ҳолатда, даъвогар ижара шартномаси бекор қилиш учун ижара шартномаси ва ФК 384моддасида назарда тутилган тартиб ва муддатларга риоя қилмаган. Шу боис суд, даъвогар тарафларўртасида тузилган 2022 йил 15 мартдаги 00928/123-22-сонли Давлат кўчмас мулкни ижарага бериш шартномасини бекор қилишда ушбу ижара шартномаси ва ФК 384-моддасида белгиланган тартиб ва муддатларга риоя қилмаганлиги, шунингдек жавобгарга юборилган талабномаларда шартномани бекор қилиш учун аниқ таклиф билдирилмаганлигини инобатга олиб, даъвогар томонидан низони судгача ҳал қилиш тартибига риоя этилмаган деб ҳисоблаб, даъво талабининг тарафларўртасида тузилган 2022 йил 15 мартдаги 00928/123-22-сонли Давлат кўчмас мулкни ижарага бериш шартномасини бекор қилиш қисмини кўрмасдан қолдиришни лозим топади. Шунингдек, даъво аризада дастлаб 10 726 102,49 сўм ижара қарзини ундириш сўралган. Ижара шартномасининг 7.1-7.2-бандлари ва шартномаларнинг 2-иловага мувофиқ, ижарага олувчи (жавобгар) ҳар ойнинг 10-санасидан кечиктирмай ижара тўловини тўлаб бориш мажбуриятини олган. Жавобгар томонидан тўловларни амалга оширишда шартномавий графиклар муддатини кечиктирилган. Иш ҳужжатларидан кўринишича, жавобгар томонидан даъво ариза судга киритилгандан сўнг 9 985 000 сўм асосий қарз учун тўлов амалга оширганлиги аниқланди. ФК 544-моддасининг биринчи қисмига кўра, ижарага олувчи молмулкдан фойдаланганлик учун ҳақни ўз вақтида тўлаб туриши шарт. Юқоридагиларга кўра, суд даъвогарнинг жавобгар ҳисобидан 10 726 102,49 сўм қарз ундириш ҳақидаги даъво талабини асосли деб ҳисоблаб, бироқ даъво ариза судга киритилгандан сўнг 9 985 000 сўм асосий қарз учун тўлов амалга оширилганлигини инобатга олиб, даъвонинг 741 102,49 сўм қисмини қаноатлантиришни, жавобгар ҳисобидан даъвогар фойдасига 741 102,49 сўм қарз ундиришни, даъвонинг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этишни лозим топади. Бундан ташқари, даъво аризада 611 387,85 сўм пеня ундириш сўралган. ФКнинг 261-моддасига кўра, неустойка жарима ёки пеня шаклида бўлади, қарздор мажбуриятларни бажармаган ёки лозим даражада бажармаган ҳолларда тўлайдиган ва қоида тариқасида, қатъий пул суммасида ҳисобланадиган неустойка жарима ҳисобланади. Қарздор мажбуриятларнинг бажарилишини кечиктириб юборганида тўлайдиган ва ўтказиб юборилган муддатнинг ҳар бир куни учун мажбуриятнинг бажарилмаган қисмига нисбатан фоиз билан ҳисобланадиган неустойка пеня ҳисобланади. ФКнинг 263-моддасига кўра, неустойка тўлаш тарафларнинг келишувида назарда тутилган ёки тутилмаганлигидан қатъий назар, кредитор қонунда белгиланган неустойка (қонуний неустойка)ни тўлашни талаб қилишга ҳақли. Ижара шартномасининг 9.2-бандига кўра, ижарага олувчи (жавобгар) ижара тўловини муддатида ва белгиланган миқдорда тўламаганлиги учун ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун кечиктирилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, аммо кечиктирилган тўлов суммасининг 50 фоизидан орқти бўлмаган миқдорда пеня тўлаши белгиланган. ФКнинг 333-моддасининг биринчи қисмига асосан қарздор айби бўлган тақдирда мажбуриятни бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги учун, агар қонун ҳужжатларида ёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, жавоб беради. Аниқланишича, 2025 йил 26 апрель ҳолатига ижара шартномаси бўйича 611 387,85 сўм пеня ҳисобланган. Қайд этилганларга асосан суд даъвогарнинг жавобгардан 611 387,85 сўм пеня ундириш тўғрисидаги даъво талабини ҳам шартнома шартларига кўра асосли деб ҳисоблайди. Бироқ суд, ФКнинг 326-моддасини ҳамда Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг 2007 йил 15 июндаги “Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида”ги 163-сонли қарори 4-бандидаги тушунтиришни ҳамда жавобгар ва даъвогар манфаатларини инобатга олиб, ундирилиши талаб этилаётган 611 387,85 сўм пенясуммасини камайтириб, пеняни 300 000 сўм миқдорида қаноатлантириб, пенянинг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этишни лозим топади. ИПКнинг 118-моддаси биринчи қисмига кўра, суд харажатлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилиши, бешинчи қисмига биноан даъвогарнинг талаблари у судга мурожаат қилганидан сўнг жавобгар томонидан ихтиёрий равишда қаноатлантирилса, суд харажатлари жавобгарнинг зиммасига юклатилиши, олтинчи қисмига биноан, агар даъвогар томонидан билдирилган неустойкани ундириш ҳақидаги талаб асосли бўлиб, бироқ унинг миқдори қонун ҳужжатларида белгиланган ҳуқуқдан фойдаланилган ҳолда суд томонидан камайтирилган бўлса, суд харажатларининг камайтирилиши ҳисобга олинмаган ҳолда ундирилиши лозим бўлган неустойка суммасидан келиб чиққан ҳолда, суд харажатлари жавобгарнинг зиммасига юклатилиши белгиланган. “Давлат божи тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига (Қонун) илова сифатида тасдиқлаган Давлат божи ставкаларининг миқдорига кўра, иқтисодий судларга бериладиган мулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида, бироқ БҲМнинг 1 бараваридан кам бўлмаган миқдорда, шунингдек номулкий хусусиятга эга даъво аризаларидан БҲМнинг 10 баравари миқдорда давлат божи ундирилиши белгиланган. Бироқ, Қонунининг 9-моддасининг 10-бандига асосан, Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги ва унинг ҳудудий органлари, Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги ҳузуридаги Бўш турган объектлардан самарали фойдаланишни ташкил этиш маркази ҳамда унинг ҳудудий органлари — ўз зиммасига юклатилган ваколатларига мувофиқ судларга кўриб чиқиш учун киритиладиган даъволар ва аризалар бўйича давлат божи тўлашдан озод қилинган. Суд, суд харажатларини ундириш қисмини муҳокама қилиб, даъвонинг ижара шартномасини бекор қилиш ҳақидаги талаби кўрмасдан қолдирилганлиги, мазкур талаб номулкий хусусиятга эгалиги, бироқ даъвогар давлат божи тўлашдан озод қилинганлиги сабабли, номулкий хусусиятга эга бўлган даъво талаби бўйича ундирилиши лозим бўлган давлат божини ундирувсиз қолдиришни лозим топади. Шунингдек, суд даъвогар судга даъво аризаси киритилишида давлат божи тўламаганлиги, жами даъво баҳосининг 2 фоизи БҲМнинг 1 бараваридан камлигини инобатга олиб, суд иш бўйича ундирилиши лозим бўлган суд харажатларини тўлиқ жавобгар зиммасига юклашни, жавобгар ҳисобидан республика бюджетига 375 000 сўм миқдорида давлат божи ва даъвогар фойдасига 37 500 сўм почта харажатини ундиришни лозим топади. Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 118, 127-128, 170, 176-180, 186, 192, 195-моддаларини қўллаб, суд қарор қилади: Даъвогар Давлат мулки объектларидан самарали фойдаланиш маркази Сирдарё вилоят ҳудудий бошқармасининг даъво аризаси қисман қаноатлантирилсин. Жавобгар “SIRD RY U IZ ” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан Давлат мулки объектларидан самарали фойдаланиш маркази Сирдарё вилоят ҳудудий бошқармаси фойдасига 741 102,49 сўм ижара, 300 000 сўм пеня ва 37 500 сўм почта харажатлари ундирилсин. Даъвогар Давлат мулки объектларидан самарали фойдаланиш маркази Сирдарё вилоят ҳудудий бошқармаси даъво аризасининг тарафларўртасида тузилган 2022 йил 15 мартдаги 00928/123-22-сонли давлат кўчмас мулкни ижарага бериш шартномасинибекор қилиш қисми кўрмасдан қолдирилсин. Даъво талабининг қолган қисми рад этилсин. Жавобгар “SIRD RY U IZ ” масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан республика бюджети фойдасига 375 000 сўм давлат божи ундирилсин. Ҳал қилув қарори қабул қилингандан кейин бир ойлик муддат ўтгач қонуний кучга киради. Ҳал қилув қарори қонуний кучга киргач, ижро варақалари берилсин. Ҳал қилув қарори устидан у қабул қилинган кундан эътиборан бир ой ичида шу суд орқали Сирдарё вилоят судининг иқтисодий ишлари бўйича судлов ҳайъатига апелляция тартибида ёки қонуний кучга кирган ва апелляция тартибида кўрилмаган ҳал қилув қарори устидан у қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида кассация тартибида шикоят берилиши ёхуд прокурор протест келтириши мумкин. Судья М.А. Холиков