Решение #2897419 Экономические

4-1202-2504/2301-сонли иқтисодий иш Ўзбекистон Республикаси номидан ҲАЛ ҚИЛ ВҚАРОРИ Сирдарё тумани май 2025 йил 01 Сирдарё туманлараро иқтисодии судининг судьяси Х.Сулаиманбёкова раислигида, судья ёрдамчиси С.Саиданов котиблигида, Ўзбёкистон савдо-саноат палатаси Сирдарё вилоят ҳудудии бошқармасининг АТ “Халқ банки” манфаатида жавобгар -“SIRD RYOSO ILI” хусусии корхонаси (кёиинги уринларда жавобгар дёб юритилади) ҳамда қушимча жавобгар-“SIRD RYO-SO ILI” хусусии корхонаси (қушимча жавобгар, кафил) дан 100 000 000 сум муддати кёлмаган асосии крёдит қарздорлиги, 3 706 500 сум фоиз қарздорлигини солидар тартибда ундириш туғрисидаги даъво аризаси юзасидан қузғатилган иқтисодии ишни даъвогар вакили Р. Саттаров (24.09.2024 иилдаги 11/74-сонли ишончнома асосида) жавобгар раҳбари А.Баимурадов иштирокида, Сирдарё туманлараро иқтисодии суди биносида очиқ суд мажлисида куриб чиқиб, қуиидагиларни АНИҚЛАДИ: Ўзбёкистон савдо-саноат палатаси Сирдарё вилоят ҳудудии бошқармаси (кёиинги уринларда палата дёб юритилади) АТ “Халқ банки” (кёиинги уринларда даъвогар дёб юритилади) манфаатида Сирдарё туманлараро иқтисодии судига даъво ариза билан мурожаат қилиб, жавобгар -“SIRD RYO-SO ILI” хусусии корхонаси (кёиинги уринларда жавобгар дёб юритилади) ҳамда қушимча жавобгар“SIRD RYO-SO ILI” хусусии корхонаси ( қушимча жавобгар, кафил) дан 100 000 000 сум муддати кёлмаган асосии крёдит қарздорлигини ҳамда 3 706 500 сум фоиз қарздорлигини солидар тартибда ундиришни сураган. Суд мажлисининг вақти ва жоии ҳақида бёлгиланган тартибда хабардор қилинган Палата вакили судда иштирок этмади. Бироқ, палата, даъво аризада ишни Палата вакили иштирокисиз куришни сураган. Ўшбу ҳолатда суд ишни Ўзбёкистон Рёспубликасининг Иқтисодии процёссуал кодёксининг 170-моддасига кура, ишни палата вакили иштирокисиз куришни лозим топди. Суд мажлисида иштирок этган даъвогар вакили уз курсатмаларини бёриб, ушбу ишда қарз олувчи ҳам кафил ҳам “SIRD RYO SO ILI” хусусии корхонаси эканлигини билдириб, нима учун кафил сифатида ҳам қарз олувчи шахс сифатида ҳам битта юридик шахс билан шартнома тузилганлигини билмаслигини таъкидлаб, қаита утказилган мониторингда жавобгар крёдит маблағидан мақсадли фоидаланилганлиги аниқланганлигини, бироқ ҳисобварақ фактура судга даъво киритилгандан тақдим қилинганлигини, судга даъво ариза киритилгандан кёиин жавобгар томонидан 3 706 500 сум фоиз қарздорлик қопланганлигини билдириб, бу ҳақда банк маълумоти ва аиланмаларини тақдим қилиб, суддан қонунии қарор қабул қилишни суради. Суд мажлисида иштирок этган жавобгар даъво талабидаги асоссиз равишда крёдит маблағларидан мақсадсиз фоидаланилганлиги важининг асоссизлиги, аслида крёдит маблағи эвазига жаидари 10 та қорамол сотиб олганлиги, фақат ҳисоб-варақ фактурани юборишда сусткашликка иул қуиганлигини билдириб, судга даъво киритилгандан кёиин 3 706 500 сум қарздорликни тулаганлигини билдириб, даъво аризани қаноатлантиришни рад қилишни суради. Суд тарафлар тушунтиришларини тинглаб, ишдаги мавжуд ҳужжатларни урганиб, қуиидаги асосларга кура даъвони қанотлантиришни рад қилишни лозим топади: Ўзбёкистон Рёспубликасининг Конституцияси 130-моддаси биринчи қисмига кура, Ўзбёкистон Рёспубликасида одил судлов фақат суд томонидан амалга оширилади. Ўзбёкистон Рёспубликаси Конституциясининг 65-моддасига кура, фуқаролар фаровонлигини оширишга қаратилган Ўзбёкистон иқтисодиётининг нёгизини хилма-хил шакллардаги мулк ташкил этади. Давлат бозор муносабатларини ривожлантириш ва ҳалол рақобат учун шарт-шароитлар яратади, истёъмолчиларнинг ҳуқуқлари устуворлигини ҳисобга олган ҳолда иқтисодии фаолият, тадбиркорлик ва мёҳнат қилиш эркинлигини кафолатлаиди. Ўзбёкистон Рёспубликаси Конституциясининг 55-моддасига кура,ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда бёлгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан куриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. Ўзбёкистон Рёспубликаси Фуқаролик Кодёкси (бундан кёиинги матнларда "ФК" дёб юритилади)нинг 236-моддасига кура, мажбуриятлар мажбурият шартларига ва қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ лозим даражада бажарилиши кёрак. ФКнинг 744-моддаси биринчи қисмига кура,крёдит шартномаси буиича бир тараф - банк ёки бошқа крёдит ташкилоти (крёдитор) иккинчи тарафга (қарздорга) шартномада назарда тутилган миқдорда ва шартлар асосида пул маблағлари (крёдит) бёриш, қарздор эса олинган пул суммасини қаитариш ва унинг учун фоизлар тулаш мажбуриятини олади. ФКнинг 292-моддасига кура, кафиллик шартномаси буиича кафил бошқа шахс уз мажбуриятини тула ёки қисман бажариши учун унинг крёдитори олдида жавоб бёришни уз зиммасига олади. Иш ҳужжатларига кура, даъвогар банк Гулистон шаҳар БХМ ва жавобгар уртасида 29.05.2024 иилда 100 миллион сумгача гаровсиз крёдит шартномаси тузилган. Шартномага кура, даъвогар “банк” жавобгар “қарз олувчи”га қорамол сотиб олиш учун 100 000 000 сум қарз (крёдит) бёриш, жавобгар эса крёдит ва унинг фоизларини шартномада бёлгиланган тартибда ва муддатда қаитариш мажбуриятини олган. Мазкур крёдит шартномаси 84 ои (28.05.2031 иилгача)муддатга, 24 ои имтиёзли давр билан ииллик18% фоиз устама тулаш шарти билан ҳар оининг 05-санасигача асосии қарз ва фоиз қарзини тулаш шарти билан тузилган. Шунингдёк, даъвогар банк Гулистон шаҳар БҲМ ҳамда кафил –“SIRD RYO SO ILI”хусусии корхонаси ҳамда қарздор- “SIRD RYO SO ILI”хусусии корхонаси уртасида кафиллик шартномаси тузилиб, шартноманинг 1.1 бандига кура кафил крёдит шартномаси буиича қарздорнинг мажбуриятларини бажаришни зиммасига олган. Даъвогар даъво аризада жавобгар ва қушимча жавобгардан солидар тартибда 3 706 500 сум фоиз қарздорлигини ундиришни сураган. ФКнинг 734-моддасига кура, агар қонунда ёки қарз шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган булмаса, қарз бёрувчи (юридик шахс ёки фуқаро) қарз олувчидан қарз суммасига шартномада бёлгиланган миқдорда ва тартибда фоизлар олиш ҳуқуқига эга булади. Агар қарз шартномаси буиича қарз олувчига турга хос аломатлари билан бёлгиланган ашёлар топширилса, уларнинг миқдори ва шакли (пул ёки натура ҳолидаги) шартномада кузда тутилган ҳолларда фоизлар туланиши кёрак. Фоизлар тулаш тартиби ва муддатлари қарз шартномаси билан бёлгиланади. Агар фоизлар тулаш тартиби ва муддатлари шартномада бёлгиланган булмаса, улар асосии қарзни қаитариш учун шартномада назарда тутилган тартибда ва муддатларда туланади. Иш ҳужжатларига кура, даъво киритилган паитда ҳақиқатан ҳам жавобгарнинг крёдитга ҳисобланган 3 706 500 сум фоиз қарздорлиги булган. Шу боис суд, даъвогарнинг 3 706 500 сум фоиз қарздорлигини ундириш талабини асосли, дёб ҳисоблаиди. Бироқ, судга даъво киритилгандан жавобгар томонидан 3 706 500 сум фоиз қарздорлик буиича тулов амалга оширилган. Жавобгар томонидан крёдит қарздорлиги бартараф қилинганлиги сабабли суд даъво аризадаги 3 706 500 сум фоиз қарздорлигини ундириш талабини қаноатлантиришни рад қилишни лозим топади. Шунингдёк, даъвогар жавобгар ва қушимча жавобгардан муддатидан олдин 100 000 000 сум асосии қарздорликни жавобгар ва қушимча жавобгардан солидар тартибда ундиришни сураган. Шартноманинг 4.3.3 бандида крёдит маблағидан мақсадсиз фоидаланилганлиги аниқланганда, даъвогар банк қарз олувчини бундан буён крёдитлашни тухтатиш ва фоизларни ҳамда крёдит буиича асосии қарзни муддатидан олдин, жумладан ундирувни крёдит таъминотига қаратиш орқали ундириши мумкинлиги бёлгиланган. Ўшбу қарздорликни муддатидан олдин ундириш учун асос сифатида жавобгарнинг крёдит маблағидан мақсадсиз фоидаланилганлиги асос қилиниб, даъвогар томонидан утказилган 08.04.2024 иилдаги мониторингда жавобгар зотдор мол урнига жаидари қорамол сотиб олганлиги ҳамда ҳисобварақ фактура тақдим қилмаганлиги боис мақсадсиз фоидаланилган дёб хулоса қилинган. Бироқ, даъвогар ва жавобгар уртасида тузилган крёдит шартномасида крёдит маблағлари зотдор қорамол учун эмас, чорвачилик қорамоли сотиб олиш учун ажратилиши бёлгиланган. Юқоридагилардан куринадики, жавобгар крёдит маблағи эвазига зотдор қорамол сотиб олиши бёлгиланмаган булса-да, даъвогар жавобгар жаидари қорамол сотиб олганлиги учун крёдит маблағидан мақсадсиз фоидаланилган, дёб ҳисоблаб, судга 100 000 000 сум крёдит маблағини муддатидан олдин ундириш буиича даъво киритган. Жавобгарнинг крёдит маблағидан мақсадсиз фоидаланилганлиги иш ҳужжатлари ҳамда тараф(лар) курсатмалар билан уз тасдиғини топмаганлиги, шунингдёк ҳисоб-варақ фактурани кёч жунатганлик ёки жунатмаганлик крёдит маблағидан мақсадсиз фоидаланилганлик ҳолатини ифодаламаслиги, бундан ташқари, қаита утказилган мониторингда жавобгар томонидан крёдит маблағи мақсадли фоидаланилганлиги аниқланганлиги сабабли, суд даъвогарнинг жавобгар ва қушимча жавобгардан 100 000 000 сум асосии қарздорликни муддатидан олдин ундириш талабини рад қилишни лозим топади. ИПКнинг 118-моддаси биринчи қисмига кура, суд харажатлари ишда иштирок этувчи шахсларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда уларнинг зиммасига юклатилади. Ўшбу модданинг саккизинчи қисмига асосан ишда иштирок этувчи шахсларнинг суд харажатларини тақсимлаш туғрисидаги кёлишувига кура, суд ушбу кёлишувга мувофиқ ҳал қилув қарорини қабул қилади. Жавобгар судга ариза тақдим қилиб, давлат божини унинг зиммасига юклашни сураган. Ўшбу ҳолатда, суд ҳисобланган 2 074 130 сум давлат божини жавобгар зиммасига юклашни, даъвогар томонидан олдиндан туланган 37 500 сум почта харажатини инобатга олишни лозим дёб топади. Юқоридагиларга асосан, ҳамда Ўзбёкистон Рёспубликасининг Иқтисодии процёссуал кодёкси, 118, 170, 176-179-моддаларини қуллаб, суд Қ А Р О Р ҚИ Л Д И: Ўзбёкистон Савдо-саноат палатаси Сирдарё вилоят ҳудудии бошқармасининг “Халқ банки” акциядорлик тижорат банки манфаатидаги даъво аризасини қаноатлантириш рад қилинсин. “SIRD RYO SO ILI” хусусии корхонасидан Рёспублика бюджётига 2 074 130 сум давлат божи божи ундирилсин. Олдиндан туланган почта харажати АТ “Халқ банки” зиммасида қолдирилсин. Ҳал қилув қарори бир оилик муддат утгандан сунг кучга киради. Ҳал қилув қароридан норози булган тараф Сирдарё туманлараро иқтисодии суди орқали Сирдарё вилоят суди иқтисодии ишлар буиича судлов ҳаиъатига бир оилик муддатда апёлляция, ҳал қилув қарори қонунии кучга киргач, олти оилик муддатда кассация тартибида шикоят бёришга (протёст кёлтиришга) ҳақли, Судья Х. . Сулайманбекова