Решение #540100 Экономические

4-1805-2301/1152-сонли иш Биринчи инстанция судида ишни кўрган судья Ғ.Игамов Апелляция инстанцияси судида маърузачи судья Ҳ.Турсунов ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТ СУДИ ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУДЛОВ ҲАЙЪАТИ АПЕЛЛЯЦИЯ ИНСТАНЦИЯСИНИНГ ҚАРОРИ 2023 йил 27 июнь Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича апелляция инстанцияси судлов ҳайъати раислик этувчи М.Астанов, ҳайъат аъзолари судьялар А.Арзиев ва Ҳ.Турсуновдан иборат таркибда, судья катта ёрдамчиси Б.Холмуродовнинг котиблигида, Касби туманлараро иқтисодий судининг 2023 йил 4 майдаги ҳал қилув қарорига нисбатан “INDORAMA AGRO” МЧЖ хорижий корхонасининг апелляция шикоятини “INDORAMA AGRO” МЧЖ хорижий корхонаси вакиллари С.Исомов (2023 йил 19 июндаги рақамсиз ишончнома асосида) ва Нишон туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари Кенгаши вакили М.Ашуров (ишончнома асосида)лар иштирокида Қашқадарё вилоят суди биноси суд мажлислари залида, очиқ суд мажлисида кўриб чиқиб, қуйидагиларни аниқлади: Нишон туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши (бундан кейин матнда кенгаш деб юритилади) даъвогар “Доллиев Тохир” фермер хўжалиги (бундан кейин матнда даъвогар деб юритилади) манфаатини кўзлаб, жавобгар “INDORAMA AGRO” МЧЖ хорижий корхонаси (бундан кейин матнда жавобгар деб юритилади)дан 47 940 995 сўм пул маблағларини ундиришни сўраган. Касби туманлараро иқтисодий судининг 2023 йил 4 майдаги ҳал қилув қарори билан даъвогарнинг даъво талаби қисман қаноатлантирилиб, жавобгар “INDORAMA AGRO” МЧЖ хорижий корхонаси ҳисобидан даъвогар “Доллиев Тохир” фермер хўжалиги фойдасига 29 999 943 сўм асосий қарз, ҳамда олдиндан тўланган 30 000 сўм почта харажати, Республика бюджетига 599 998 сўм давлат божи ундириш белгиланиб, даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. Жавобгарнинг апелляция шикоятида биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, даъво аризасини рад қилиш ҳақида янги қарор қабул қилиш сўралган. Суд мажлиси муҳокамасида иштирок этган жавобгар вакили апелляция шикоятида кўрсатилган важларни таъкидлаб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, даъво аризасини тўлиқ рад қилиш ҳақида янги қарор қабул қилишни сўради. Суд мажлисида иштирок этган кенгаш вакили шикоят бўйича ўз эътирозларини билдириб, ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз, шикоятни қаноатлантирмасдан қолдиришни сўради. Даъвогар суд муҳокамаси вақти ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган бўлса-да, уларнинг вакили суд мажлисига келмади. Судлов ҳайъати Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади)нинг 274-моддаси тўртинчи қисмига асосан ишни унинг иштирокисиз кўришни лозим топди. Судлов ҳайъати, ишда иштирок этган шахсларнинг тушунтиришларини тинглаб, ишдаги мавжуд ҳужжатлар билан танишиб, қуйидаги асосларга кўра ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз, апелляция шикоятини эса қаноатлантирмасликни лозим топди. Иш ҳужжатлари ва суд муҳокамаси давомида аниқланган ҳолатлардан маълум бўлишича, тарафлар ўртасида 2021 йил 20 октябрда 1201-сонли бошоқли дон харид қилиш бўйича фючерс шартнома асосида даъвогар жавобгарга 109 205 буғдой маҳсулотини етказиб берган. Шартноманинг 3.6-бандида харидор томонидан хўжаликдан харид қилинадиган бошоқли дон учун якуний ҳисоб-китоблар ҳосил йилининг 1 сентябрига қадар тўлиқ амалга оширилиши белгиланган. Жавобгар асосий қарздорликни тўлаб берган. Нишон туман фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари Кенгаши фермер хўжалиги манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат этиб, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 майдаги “Ғаллани етиштириш ва сотишда бозор тамойилини жорий этишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги 262-сон қарор талабларидан келиб чиқиб, дастлабки босқичда Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланадиган нархларда, кейинги босқичда эса биржада шаклланган ўртача нархдан (ўртача котировкадан) келиб чиқиб, буғдой етиштирувчилар билан тўлиқ қайта ҳисоб-китоб қилиниши назарда тузилганлиги сабабли “Ўзбекистон Республикаси товар хом ашё биржаси” акциядорлик жамиятининг 2022 йил 19 сентябрдаги 04-05/3639-сонли хатида жорий йилнинг июль-август ойларида биржа савдолари платформаси орқали сотилган 1 тонна 3-синф маҳаллий буғдойнинг ўртача сотилиш нархи 3 439 001 сўмни ташкил этганлигини инобатга олиб, бугунги кунда жавобгар томонидан 47 940 995 сўм тўлов амалга оширилмасдан келганлиги сабабли ушбу пул маблағларини ундиришни сўраган. ФКнинг 236-моддасига кўра, мажбуриятлар мажбурият шартларига ва қонунчилик талабларига мувофиқ, бундай шартлар ва талаблар бўлмаганида эса иш муомаласи одатларига ёки одатда қўйиладиган бошқа талабларга мувофиқ лозим даражада бажарилиши керак. Ушбу Кодекснинг 465-моддаси, биринчи қисмига кўра контрактация шартномасига мувофиқ қишлоқ хўжалиги маҳсулотини етиштирувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотини қайта ишлаш ёки сотиш учун бундай маҳсулотни харид қиладиган шахсга – тайёрловчига шартлашилган муддатда топшириш (топшириб туриш) мажбуриятини олади, тайёрловчи эса бу маҳсулотни қабул қилиш (қабул қилиб туриш), унинг ҳақини шартлашилган муддатда муайян баҳода тўлаш (тўлаб туриш) мажбуриятини олади. Аниқланишича, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 майдаги “Ғаллани етиштириш ва сотишда бозор тамойилини жорий этишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги 262-сон қарорнинг 2-бандига кўра, Белгилаб қўйилсинки, 2022 йил ҳосили учун: а) “Ўздонмаҳсулот” АК тизимидаги корхоналар товар буғдойни Жамғарма номидан буғдой етиштирувчилардан сотиб олиш, сақлаш, шунингдек, харидорларга жўнатиш тадбирларини амалга ошириш бўйича тижорат вакили ҳисобланади; б) давлат ресурсларига харид қилинган товар буғдой учун тўловлар буғдой етиштирувчиларга тижорат вакили томонидан Жамғарма маблағлари ҳисобидан қуйидаги босқичларда амалда оширилади: дастлабки босқичда — Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланадиган нархларда; (амалда 3 000 сўм деб белгиланган); кейинги босқичда — биржада шаклланган ўртача нархдан (ўртача котировкадан) келиб чиқиб, буғдой етиштирувчилар билан тўлиқ қайта ҳисоб-китоб қилинади; (амалда Жамгарма ва “Ўзбекистон Республикаси товархом ашё биржаси” акциядорлик жамиятининг 2022 йил 19 сентябрдаги 04-05/3639-сонли хатида жорий йилнинг июль-август ойларида биржа савдолари платформаси орқали сотилган 1 тонна 3-синф маҳаллий буғдойнинг ўртача сотилиш нархи 3 439 001 сўмни ташкил этган); в) буғдой етиштирувчилардан тижорат вакилида вақтинчалик сақлаш учун қабул қилинган товар буғдой 2022 йилнинг июль-август ойларида биржа савдолари орқали сотилиши назарда тутилган. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги қишлоқ хўжалигини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш жамғармасини бошқариш департаментининг 2023 йил 01 февралдаги 01/06-48-сонли хатида жамғарма томонидан товар буғдой учун дастлабки ва кейинги босқичлар ҳамда вақтинча сақлаш учун қабул қилинган буғдойни ташиш, қабул қилиш, сақлаш ва харидорларга жўнатиш ҳаражатлари тўлиқ тўлаб берилгани маълум қилинган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 28.05.2022 йилдаги ПҚ-262-сонли қарорининг 2-банди, б) кичик бандига асосан, биржада шаклланган ўртача нарх (ўртача котировка) 439.001 сўмдан қайта ҳисобкитоб қилиш бўйича “INDORAMA AGRO” МЧЖ хорижий корхонасига тўлаб берилган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 262-сонли ва Вазирлар Маҳкамасининг 284 - сонли қарорларида давлат захираси учун сотиб олинган буғдойни биржа нархида қайта ҳисоб - китоб қилиш назарда тутилган. Даъвогар топширган ғалланинг 68 337 кг давлат захираси учун сотилган. Шундан келиб чиққан ҳолда сотилган ғалланинг ҳар кг учун ҳисобланган қўшимча 439 сўм 68 337 кг ғалла учун 29 999 943 сўмни ташкил этади. Биринчи инстанция суди даъвони қисман қаноатлантириш ҳақида ва топширилган маҳсулот бўйича электрон ҳисоб-фактурага кўра 68 337 кг 3-синфга мансуб маҳсулот учун 29 999 943 сўм қўшимча ҳақни ундириш ҳақида асосли хулосага келган. Шунингдек жавобгарнинг тарафлар ўртасида тузилган фьючерс шартномасида белгиланган нархда ортиқча нархда буғдой пули тўлаб берилган важи билан судлов ҳайъати келиша олмайди. Чунки, тарафлар ўртасида тузилган шартноманинг 3.1 бандида агар маҳсулотнинг бир тоннасини сотиб олиш баҳоси шартноманинг 1.5 –бандига мувофиқ келишилгандан сўнг маҳсулот нархи ўзгарса, шартномада кўрсатилган нарх мос равишда ўзгаради ва харидор ушбу сотиб олиш нархини тўлашига келишилган. 2022 йил ғалла ҳосилининг минимал нархи ҳар тоннасига 3.000.000 сўмни ташкил этган. Шундан келиб чиққан ҳолда жавобгарнинг важи асосли эмас. ИПКнинг 68-моддасига кўра ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаб ва эътирозларига асос бўлган ҳолатларни исботлаши шарт. ИПКнинг 278-моддаси биринчи қисми биринчи бандига кўра, апелляция инстанцияси суди апелляция шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдиришга ҳақли. ИПК 279-моддасининг биринчи қисмига кўра ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш асоси кўрсатилган. ИПКнинг 118-моддасига асосан суд ҳаражатлари ишда иштирок этувчи шахсларга уларнинг қаноатлантирилган даъво талаблари миқдорига мутаносиб равишда юклатилиши белгиланган. Қайд этилганларга кўра судлов ҳайъати биринчи инстанция суди ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз, жавобгарнинг апелляция шикоятини қаноатлантирмасдан қолдиришни, жавобгар томонидан апелляция инстанцияси учун олдиндан тўланган 300 000 сўм давлат божи ва 30 000 сўм почта харажатини инобатга олиниб, ўзининг зиммасида қолдиришни, қолган 3000 сўм почта харажатини жавобгар ҳисобидан Қашқадарё вилоят суди депозит ҳисоб-рақамига ундиришни лозим топади. Юқоридагиларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 118, 260, 274, 276-280-моддаларига асосланиб, судлов ҳайъати қарор қилди: Касби туманлараро иқтисодий судининг 2023 йил 4 майдаги ҳал қилув қарори ўзгаришсиз, апелляция шикояти қаноатлантирилмасдан қолдирилсин. Жавобгар “INDORAMA AGRO” МЧЖ хорижий корхонаси томонидан апелляция инстанция учун олдиндан тўланган 300 000 сўм давлат божи ва 5 30 000 сўм почта харажати инобатга олиниб, ўзининг зиммасида қолдирилсин. Жавобгар “INDORAMA AGRO” МЧЖ хорижий корхонасидан 3000 сўм почта харажати Қашқадарё вилоят суди депозит ҳисоб-рақамига ундирилсин. Қарор юзасидан ижро варақаси берилсин. Қарор қабул қилинган пайтдан бошлаб қонуний кучга киради, уни устидан Ўзбекистон Республикаси Олий судига кассация тартибида шикоят бериш (протест келтириш) мумкин. Раислик килувчи М.Астанов Судьялар А.Арзиев