Решение #600115 Экономические

FARG’ONA TUMANLARARO IQTISODIY SUDI FERGHANA INTER-DISTRICT ECONOMIC COURT 150105, Farg`ona shahri, Al-Farg’oniy ko’chasi 47uy 150105, Fergana, Al-Fargoniy street, 47 е-mail: i.fargona.t@sud.uz Tel: (+99873) 244-66-09, (+99873) 244-65-30 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ НОМИДАН ҲАЛ ҚИЛУВ ҚАРОРИ Фарғона шаҳар 2023 йил 28 апрель 4-1501-2301/3710-сонли иш Фарғона туманлараро иқтисодий судининг раиси Т.Маматожиев, даъвогар Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Фарғона вилоят ҳудудий бошқармаси «А» манфаатида жавобгар «Б» масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан 4 825 508 сўм ундириш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қўзғатилган иқтисодий ишни Фарғона туманлараро иқтисодий суди биносида кўриб чиқиб қуйидагиларни, аниқлади: Даъвогар Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Фарғона вилоят ҳудудий бошқармаси «А» (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) манфаатида судга даъво ариза билан мурожаат этиб, «Б» масъулияти чекланган жамияти (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) ҳисобидан 4 825 508 сўм ундиришни сўраган. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 203 4-моддаси иккинчи қисмига кўра, жавобгар даъво аризаси юзасидан ёзма фикрини даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақида ажрим чиқарилган кундан эътиборан ўн беш кунлик муддатда судга ўзи асосланаётган ҳужжатлар ва далилларни илова қилган ҳолда тақдим этишга ҳақли. Ёзма фикрга унинг кўчирма нусхаси даъвогарга юборилганлигини тасдиқловчи ҳужжат илова қилинади деб белгиланган. Ушбу асосга мувофиқ, жавобгар томонидан даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақида ажрим чиқарилган кундан эътиборан ўн беш кунлик муддатда судга даъво аризаси юзасидан ёзма фикрини тақдим қилмади. Даъво аризаси ва унга илова қилинган ҳужжатларидан кўринишича, «А» (“Ижарага берувчи”) билан «Б» масъулияти чекланган жамияти (“Ижарага олувчи”) ўртасида 2021 йил 16 декабрь кунги 132-сонли ҳамда 2022 йил 5 январь кунги 478-сонли кичик саноат зонаси ҳудудида жойлашган ер участкасини узоқ муддатли 2021 йил 23 апрель (2022 йил 5 январ)дан бошланиб, 2023 йил 31 декабргача бўлган муддатга ижарага бериш тўғрисида шартномалар тузилган. Шунингдек, 2022 йил 5 январь кунги 478-сонли шартномага 2023 йил 4 январь кунги 478/1-сонли қўшимча келишув тузилган. Мазкур шартномалар асосида объект жавобгарга топшириш-қабул қилиш далолатномасига мувофиқ топширилган. Жавобгар томонидан шартнома шартларида кўрсатилган ижара тўловлари белгиланган муддатларда тўланмаганлиги оқибатида даъвогар олдида 4 825 508 сўм қарздорлиги вужудга келган. Даъвогарнинг жавобгарга йўллаган талабномаси оқибатсиз қолдирилиб, қарздорлик тўланмаган. Шундан сўнг, даъвогарнинг манфаатида Савдо-саноат палатаси Фарғона вилоят ҳудудий бошқармаси ушбу қарздорликни жавобгардан ундириш тўғрисида судга даъво аризаси киритган. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 9 мартдаги 134-сонли “Кичик саноат зоналари тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида”ги қарори билан тасдиқланган Кичик саноат зоналари тўғрисидаги низомнинг 54-бандида, Дирекция ер участкасига бўлган ҳуқуқни давлат рўйхатидан ўтказиш учун ер участкасининг узоқ муддатли ижара шартномаси тузилгандан сўнг уч иш куни мобайнида Маъмурий кенгашнинг ер участкасини ажратиш тўғрисидаги баённомаси ва ижара шартномасининг нусхасини давлат ер тузиш корхонасининг филиалига юбориши; ушбу низомнинг 55бандида эса давлат ер тузиш корхонасининг филиали ер участкасини узоқ муддатли ижарага олиш ҳуқуқини белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказиши белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) 111-моддасининг биринчи қисмига кўра, ер участкалари ва бошқа кўчмас мол-мулк билан боғлиқ битимлар (бошқа шахсга бериш, ипотека, узоқ муддатли ижара, меросни қабул қилиб олиш ва бошқалар) давлат рўйхатидан ўтказилиши керак. ФК 539-моддасининг иккинчи қисмига асоан, кўчмас мулк ижараси шартномаси давлат рўйхатидан ўтказилиши лозим. Тарафлар ўртасида тузилган 2021 йил 16 декабрь кунги 132-сонли ҳамда 2022 йил 5 январь кунги 478-сонли ер участкасини узоқ муддатга ижарага бериш бўйича шартномалар ва 2022 йил 5 январь кунги 478-сонли шартномага 2023 йил 4 январь кунги 478/1-сонли қўшимча келишув қайд этиб ўтилган қонунчилик ҳужжатлари талабларига асосан белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказилиши лозим бўлсада, давлат рўйхатидан ўтказилмаган. ФК 112-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, битимнинг нотариал шаклига ёки уни давлат рўйхатидан ўтказиш талабига риоя қилмаслик битимнинг ҳақиқий эмаслигини келтириб чиқаради. Бундай битим ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмайди. ФК 113-моддасининг биринчи қисмига кўра, битим ушбу Кодексда белгилаб қўйилган асосларга кўра, суд ҳақиқий эмас деб топганлиги сабабли (низоли битим) ёки бундай деб топилишидан қатъи назар, ҳақиқий эмас деб ҳисобланади (ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим); учинчи қисмига мувофиқ, ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим ҳақиқий эмаслигининг оқибатларини қўлланиш тўғрисидаги талабни ҳар қандай манфаатдор шахс қўйиши мумкин. Суд бундай оқибатларни ўз ташаббуси билан қўллашга ҳақли. Ўзбекиcтон Реcпубликаcи Олий хўжалик суди Пленумининг 2011 йил 1 декабрдаги “Мулк ижараси шартномасига оид фуқаролик қонун ҳужжатлари нормаларини иқтисодий судлар томонидан қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги 234-сонли қарори (бундан буён матнда Пленум қарори деб юритилади) 4-бандининг тўртинчи хатбошисида “Кўчмас мулк ижараси шартномасини давлат рўйхатидан ўтказиш талабига риоя қилмаслик ФКнинг 112-моддасига асосан унинг ҳақиқий эмаслигига олиб келади. Бунда ФКнинг 114моддасида назарда тутилган битимларнинг ҳақиқий эмаслигининг оқибатлари қўлланилади” деб, тушунтириш берилган. Тарафлар ўртасида тузилган ер участкасини узоқ муддатга ижарага бериш бўйича шартнома давлат рўйхатидан ўтказилиши лозим бўлсада, ушбу тартибга амал қилинмасдан давлат рўйхатидан ўтказилмаган. Юқорида таъкидлаб ўтилган қонун нормалари, Пленум қарори тушунтиришлари, шунингдек иш ҳолатларидан кўринадики даъвогар (Ижарага берувчи) ва жавобгар (Ижарага олувчи) ўртасида тузилган 2021 йил 16 декабрь кунги 132-сонли ҳамда 2022 йил 5 январь кунги 478-сонли ер участкасини узоқ муддатга ижарага бериш бўйича шартномалар ва 2022 йил 5 январь кунги 478-сонли шартномага 2023 йил 4 январь кунги 478/1-сонли қўшимча келишув суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилишидан қатъи назар, ҳақиқий эмас, яъни ўзўзидан ҳақиқий бўлмаган битим деб ҳисобланади. ФКнинг 114-моддасига мувофиқ, ҳақиқий бўлмаган битим унинг ҳақиқий эмаслиги билан боғлиқ бўлган оқибатлардан ташқари бошқа юридик оқибатларга олиб келмайди ва у тузилган пайтидан бошлаб ҳақиқий эмасдир. Битим ҳақиқий бўлмаганида тарафларнинг ҳар бири бошқасига битим бўйича олган ҳамма нарсани қайтариб бериши, олинган нарсани аслича (шу жумладан олинган нарса мол-мулкдан фойдаланиш, бажарилган иш ёки кўрсатилган хизмат билан ифодаланганда) қайтариб бериш мумкин бўлмаганида эса, агар битим ҳақиқий эмаслигининг бошқа оқибатлари қонунда назарда тутилган бўлмаса, унинг қийматини пул билан тўлаши шарт. Юқоридаги Пленум қарорининг 10-бандига кўра, “Судларга тушунтирилсинки, ижара шартномаси ҳақиқий эмас деб топилганда, ФКнинг 114-моддасида назарда тутилган оқибатлар қўлланилади ва тарафларнинг ҳар бири бошқасига шартнома бўйича олган ҳамма нарсани қайтариб беришга мажбур. Ижарага олувчининг олган нарсаси мулкдан фойдаланишда ифодаланганлиги учун у фойдаланганлик қийматини пул билан қайтариши шарт. Бунда фойдаланганлик қиймати ижара шартномасида белгиланган ижара ҳақининг миқдоридан келиб чиқиб аниқланади, шартномада ижара ҳақининг миқдори назарда тутилмаган ҳолларда эса фойдаланганлик қиймати ФКнинг 356-моддасига мувофиқ аниқланади” деб, тушунтириш берилган. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2020 йил 19 декабрь кунги 36сонли “Иқтисодий ишлар бўйича суд харажатларини ундириш амалиёти тўғрисида”ги қарорининг 16.-бандига кўра, умумий қоидага кўра, иш бўйича суд харажатларини низода ноҳақ бўлиб чиққан тараф тўлайди. Суд харажатларини тарафлар ўртасида тақсимлаш ва уларни давлат фойдасига ундириш ИПК 118-моддаси билан тартибга солинади деб белгиланган. Шу сабабли суд, ушбу ҳолатда тарафлар ўртасида тузилган ижара шартномаси ўзўзидан ҳақиқий бўлмаган битим бўлганлиги сабабли даъвогарнинг даъво талабини қаноатлантириш рад этишни ва ушбу низо жавобгар томонидан ўз муддатида ижара тўловлари амалга оширилмаслиги оқибатида юзага келганлиги сабабли суд харажатларини жавобгар зиммасига юклатишни ҳамда битим ҳақиқий эмаслигининг оқибатлари қўлланилиб, даъвогарнинг фойдасига жавобгардан мулкдан фойдаланганлик қийматини ундиришни лозим деб топди. Баён қилинганларга асосланган ҳолда суд, тарафлар ўртасида тузилган ижара шартномаси ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим бўлганлиги сабабли даъвогарнинг даъво талабини қаноатлантиришни рад этишни, битим ҳақиқий эмаслигининг оқибатлари қўлланилиб, даъвогарнинг фойдасига жавобгар ҳисобидан 4 825 508 сўм мулкдан фойдаланганлик қийматини ундиришни ва тўланган 30 000 сўм почта харажатини даъвогар даъвогар фойдасига ундиришни ҳамда жавобгар ҳисобидан Республика бюджетига 300 000 сўм давлат божи ундиришни лозим деб топди. Юқоридагиларга асосан суд, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 118, 176-180, 186-188, 203-5-моддаларини қўллаб, ҚАРОР ҚИЛДИ: Даьво талабини қаноатлантириш рад этилсин. «А» ҳамда «Б» масъулияти чекланган жамияти ўртасида тузилган 2021 йил 16 декабрь кунги 132-сонли ҳамда 2022 йил 5 январь кунги 478-сонли ер участкасини узоқ муддатга ижарага бериш бўйича шартномалар ва 2022 йил 5 январь кунги 478-сонли шартномага 2023 йил 4 январь кунги 478/1-сонли қўшимча келишув ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битим ҳисобланиши сабабли битим ҳақиқий эмаслигининг оқибатлари қўлланилиб, «А» фойдасига «Б» масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан 4 825 508 сўм мулкдан фойдаланганлик қиймати ва тўланган 30 000 сўм почта харажати ундирилсин. «Б» масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан Республика бюджетига 300 000 сўм давлат божи ундирилсин. Ишда иштирок этувчи шахслар ўн кунлик муддат ичида суднинг ҳал қилув қарори устидан шу суд орқали Фарғона вилоят судига апелляция шикояти келтиришга ҳақли. Раислик этувчи Т.Маматожиев